Atropina
Co to jest atropina?
Atropina (zazwyczaj w postaci siarczanu atropiny) to organiczny związek chemiczny z grupy alkaloidów tropanowych, występujący naturalnie w roślinach z rodziny psiankowatych, m.in. w pokrzyku wilczej jagodzie (Atropa belladonna). Jest lekiem cholinolitycznym, co oznacza, że blokuje działanie układu przywspółczulnego.
Na co stosuje się atropinę?
Wskazania dla postaci iniekcyjnej (zastrzyki):
- Premedykacja przed znieczuleniem ogólnym w celu zmniejszenia wydzielania śliny i wydzieliny oskrzelowej oraz zapobiegania odruchowemu zatrzymaniu serca na skutek podrażnienia nerwu błędnego.
- Bradykardia zatokowa oraz blok przedsionkowo-komorowy.
- Zatrucia insektycydami fosforoorganicznymi, lekami cholinomimetycznymi oraz grzybami zawierającymi muskarynę.
- Pomocniczo w stanach skurczowych mięśni gładkich jamy brzusznej (np. kolka nerkowa, wątrobowa).
Wskazania dla postaci okulistycznej (krople do oczu):
- Długotrwałe rozszerzenie źrenicy w celach diagnostycznych (badanie dna oka).
- Porażenie akomodacji do badań refrakcji.
- Leczenie zapalenia tęczówki i ciałka rzęskowego (zapobieganie zrostom).
Jak działa atropina?
Atropina jest konkurencyjnym antagonistą receptorów muskarynowych (M). Blokuje ich wiązanie z acetylocholiną w gruczołach zewnątrzwydzielniczych, mięśniach gładkich, mięśniu sercowym i ośrodkowym układzie nerwowym. Jej działanie obejmuje:
- Oczy (rozszerzenie źrenicy, porażenie akomodacji, wzrost ciśnienia wewnątrzgałkowego).
- Serce (przyspieszenie akcji serca, zwiększenie rzutu serca).
- Gruczoły (zahamowanie wydzielania śliny, potu oraz śluzu w oskrzelach i żołądku).
- Mięśnie gładkie (rozkurcz mięśni oskrzeli, przewodu pokarmowego i dróg moczowych).
Postacie farmaceutyczne, w jakich występuje atropina
Forma iniekcyjna
- Roztwór do wstrzykiwań (ampułki) – do podawania dożylnego, domięśniowego lub podskórnego.
Forma okulistyczna
- Krople do oczu (roztwór).
Dawkowanie atropiny
Dawkowanie jest ściśle uzależnione od wskazania, wieku pacjenta i postaci leku.
Postać iniekcyjna (dawkowanie dla dorosłych):
- Premedykacja: zazwyczaj 0,3 mg do 0,6 mg domięśniowo lub podskórnie, około 30–60 minut przed znieczuleniem.
- Bradykardia, arytmia: dożylnie 0,5 mg (lub 3 mg jednorazowo w stanach zatrzymania krążenia).
- Zatrucia związkami fosforoorganicznymi: 1 do 2 mg dożylnie lub domięśniowo co 5–60 minut do ustąpienia objawów zatrucia; nie należy przekraczać dawki 100 mg w ciągu 24 godzin.
Postać okulistyczna:
- W celach diagnostycznych (refrakcja): Zazwyczaj 1 kropla 1–2 razy na dobę przez określony czas przed badaniem (często stosowana u dzieci przez kilka dni przed wizytą).
- Leczenie zapalenia błony naczyniowej: 1 kropla do worka spojówkowego, częstość aplikacji ustala lekarz (zwykle 1–2 razy na dobę).
Lek należy stosować ściśle według wskazań lekarza. W przypadku kropli ocznych zaleca się uciśnięcie kącika oka po zakropleniu, aby zmniejszyć wchłanianie ogólnoustrojowe.
Atropina a ciąża
Atropina przenika przez łożysko. Dożylne podanie leku ciężarnej może spowodować tachykardię u płodu. Bezpieczeństwo stosowania w ciąży nie zostało w pełni ustalone, dlatego lek może być stosowany jedynie w przypadkach, gdy korzyść dla matki przeważa nad potencjalnym ryzykiem dla płodu.
Atropina a karmienie piersią
Atropina przenika do mleka kobiecego w niewielkich ilościach. Niemowlęta są bardzo wrażliwe na jej działanie (ryzyko efektów toksycznych). Dodatkowo atropina hamuje laktację (może zatrzymać wydzielanie mleka). Zazwyczaj odradza się karmienie piersią podczas stosowania atropiny.
Alkohol i inne czynniki modyfikujące stosowanie atropiny
Nie należy spożywać alkoholu podczas terapii atropiną, gdyż może on nasilać działanie sedatywne lub powodować zaburzenia koordynacji.
Po zastosowaniu atropiny (szczególnie do oczu) występują zaburzenia widzenia i światłowstręt. Bezwzględnie nie wolno prowadzić pojazdów mechanicznych ani obsługiwać maszyn do czasu ustąpienia tych objawów (w przypadku kropli ocznych zaburzenia mogą utrzymywać się kilka dni).
Przeciwwskazania do stosowania atropiny
Główne przeciwwskazania
- Nadwrażliwość na atropinę.
- Jaskra z wąskim kątem przesączania.
- Niedrożność przewodu pokarmowego.
- Zatrzymanie moczu (np. w przebiegu rozrostu gruczołu krokowego).
- Wrzodziejące zapalenie jelita grubego.
- Miastenia (Myasthenia gravis).
Uwagi dodatkowe
Należy zachować szczególną ostrożność u osób w podeszłym wieku (ryzyko zaburzeń poznawczych), u pacjentów z gorączką (atropina hamuje pocenie się, co może prowadzić do niebezpiecznego przegrzania organizmu) oraz u osób z chorobami tarczycy i serca.
Skutki uboczne atropiny
Możliwe działania niepożądane
- Suchość w jamie ustnej, trudności w połykaniu.
- Zaburzenia widzenia (nieostre widzenie), światłowstręt, porażenie akomodacji.
- Tachykardia (przyspieszenie bicia serca), kołatanie serca.
- Zaparcia.
- Trudności w oddawaniu moczu, zatrzymanie moczu.
- Suchość i zaczerwienienie skóry.
- Zmniejszenie wydzielania oskrzelowego (zagęszczenie wydzieliny).
Częstość i charakter działań niepożądanych
Działania niepożądane są ściśle związane z mechanizmem działania leku i zależą od dawki. Często występują suchość w ustach i zaburzenia widzenia. Przy większych dawkach lub u osób wrażliwych (szczególnie dzieci i osoby starsze) mogą wystąpić objawy ośrodkowe: niepokój, splątanie, omamy, pobudzenie, a w skrajnych przypadkach śpiączka i depresja oddechowa. Miejscowe stosowanie kropli do oczu może wywołać reakcje alergiczne powiek i spojówek.
Interakcje atropiny z innymi lekami i substancjami
Atropina może wchodzić w istotne interakcje z wieloma lekami:
- Inne leki o działaniu cholinolitycznym (np. trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne, niektóre leki przeciwhistaminowe, neuroleptyki, leki na chorobę Parkinsona) – nasilenie działań niepożądanych atropiny.
- Leki o działaniu cholinomimetycznym (fizostygmina, neostygmina, pilokarpina) – wzajemne znoszenie działania.
- Metoklopramid – atropina osłabia jego działanie prokinetyczne na przewód pokarmowy.
Przechowywanie atropiny
Atropinę należy przechowywać w temperaturze poniżej 25°C, w miejscu niedostępnym i niewidocznym dla dzieci. Chronić przed światłem i wilgocią. Krople do oczu po otwarciu mają ograniczony termin ważności (zazwyczaj 4 tygodnie – należy sprawdzić na opakowaniu konkretnego producenta).