(Rx) Szczepionki
Czym są szczepionki i dlaczego są tak ważne?
Szczepionki to preparaty biologiczne, które są stosowane w profilaktyce chorób zakaźnych. Umożliwiają one zbudowanie odporności przeciwko konkretnym patogennym organizmom, zarówno bakteriom, jak i wirusom. Szczepienia ograniczają lub eliminują wiele groźnych chorób. Brak szczepień wiąże się często z hospitalizacja i koniecznością podawania silnych leków stosowanych w zakażeniach.
Jak działają szczepionki?
Szczepionki, niezależnie od swojego składu, wywołują w organizmie człowieka określoną reakcję, która pobudza układ odpornościowy do produkcji specyficznych przeciwciał. Powoduje to, że ponowny kontakt z patogenem kończy się brakiem choroby lub jej dużo łagodniejszym przechorowaniem.
Rodzaje szczepionek – jak je klasyfikujemy
Szczepionki można klasyfikować na podstawie mechanizmu działania, składu oraz przeznaczenia. Wśród głównych typów wyróżnia się:
- żywe szczepionki (atenuowane) – zawierają osłabione drobnoustroje, są to np. szczepionki na odrę, świnkę, różyczkę oraz ospę wietrzną,
- szczepionki rekombinowane – zawierają fragmenty patogenu uzyskane metodami inżynierii genetycznej, np. białko powierzchniowe wirusa, jak w przypadku szczepionki na WZW B,
- szczepionki mRNA i wektorowe – nowoczesne preparaty stosowane m.in. w profilaktyce COVID-19,
- szczepionki inaktywowane – zawierają zabite patogeny lub ich fragmenty, są to m.in. szczepionki na grypę lub krztusiec,
- szczepionki skojarzone – łączą kilka antygenów bakteryjnych i/lub wirusowych w jednym preparacie, np. szczepionki 5w1 i 6w1 stosowane u dzieci i niemowląt,
- toksoidy – zawierają unieczynnione toksyny bakteryjne, a nie same bakterie, jak w przypadku szczepionki na tężec.
Dodatkowo szczepionki można podzielić na:
- obowiązkowe – zgodne z kalendarzem szczepień ochronnych w Polsce (dotyczą nie tylko niemowląt),
- zalecane – np. szczepionka na HPV lub kleszczowe zapalenie mózgu (które może prowadzić do zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych),
- uzupełniające – kolejne dawki w serii szczepień, konieczne by uzyskać pełną odpowiedź immunologiczną.
Większość szczepionek na receptę to preparaty podawane w iniekcji domięśniowej lub podskórnej. Dostępne są też nieliczne szczepionki doustne, wskazane np. w częstych infekcjach górnych dróg oddechowych u dzieci.
Szczepionki przeciwwirusowe
Szczepionki na wirusy to takie, które zawierają odpowiedni antygen wirusowy, np. cały lub fragment tego patogenu (mRNA, fragment białka). Do często stosowanych należą m.in. szczepionki przeciw grypie, na wirusowe zapalenie wątroby typu A lub B, półpasiec, ospę, rotawirusy, HPV, COVID-19 czy kleszczowe zapalenie mózgu.
Szczepionki przeciwbakteryjne
Szczepionki przeciwbakteryjne zawierają antygeny pochodzące z bakterii – mogą to być inaktywowane drobnoustroje, fragmenty ścian komórkowych lub otoczek polisacharydowych, a także unieczynnione toksyny (toksoidy). Wśród nich wymienia się m.in. szczepionkę na krztusiec dla dorosłych i dzieci, a także na dur brzuszny, błonicę, meningokoki, pneumokoki.
Dla kogo przeznaczone są szczepionki?
Szczepionki są lekami na receptę, które mają na celu wywołanie odporności na określone patogeny lub ich szczepy. Stosuje się je u osób w każdym wieku – od niemowląt i dzieci, przez młodzież i dorosłych, aż po seniorów. Wiele szczepień jest odpowiednich również dla kobiet w ciąży. Mogą być zalecane np. osobom z niektórymi chorobami przewlekłymi, np. astmą, POChP.
Szczepionki dla dzieci
Szczepionki dla dzieci obejmują zarówno szczepionki obowiązkowe, jak i zalecane – np. szczepionki skojarzone, szczepionki na pneumokoki, meningokoki czy rotawirusy. Szczepionki dla niemowląt często mają postać szczepionek 5w1 lub 6w1, co zmniejsza liczbę wkłuć.
Szczepionki dla dorosłych
Szczepionki dla dorosłych to m.in. dawki przypominające (np. na tężec i krztusiec), szczepienia sezonowe (np. grypa) oraz zalecane przy wyjazdach zagranicznych, np. na dur brzuszny czy japońskie zapalenie mózgu.
Szczepionki według choroby – co chroni przed czym?
Istnieje obecnie wiele szczepionek skierowanych przeciwko konkretnym patogenom. Wymienia się m.in.:
- szczepionki na krztusiec,
- szczepionki na HPV,
- szczepionki na grypę,
- szczepionki na meningokoki,
- szczepionki na pneumokoki,
- szczepionki na wirusowe zapalenie wątroby,
- szczepionki na ospę,
- szczepionki na RSV,
- szczepionki na półpasiec,
- szczepionki na tężec,
- szczepionki na zapalenie opon mózgowych,
- szczepionki na błonicę.
Oprócz tego istnieje wiele preparatów, które podaje się sezonowo, są to m.in. szczepienia na grypę. Są stosowane w ramach tzw. profilaktyki grypy w okresie jesieni (od września – października) każdego roku.
Warto również podkreślić, że niektóre zakażenia bakteryjne mogą prowadzić do groźnych powikłań, takich jak sepsa. W wielu przypadkach szczepienia, np. przeciw pneumokokom pozwalają zmniejszyć to ryzyko.