Morfina
Co to jest morfina?
Morfina jest alkaloidem opium, pochodną fenantrenu. Wykazuje silne ośrodkowe działanie przeciwbólowe i uspokajające, dodatkowo hamuje ośrodek kaszlowy w rdzeniu przedłużonym. Jest czystym agonistą receptorów opioidowych, szczególnie duże powinowactwo wykazuje w stosunku do receptorów opioidowych typu μ, słabiej działa na receptory κ i δ.
Na co stosuje się morfinę?
Wskazania ogólne:
- Leczenie bólu ostrego i przewlekłego o nasileniu umiarkowanym do silnego, nieustępującego po lekach przeciwbólowych o słabszym działaniu we wszystkich rodzajach bólu, w tym pooperacyjnych i przewlekłych, najczęściej pochodzenia nowotworowego, z wyjątkiem bólu spowodowanego skurczem mięśni gładkich, np. dróg żółciowych
Wskazania szczegółowe:
- Ból nowotworowy w terapii długoterminowej.
- Ostry ból pooperacyjny lub pourazowy.
- Ból w chorobach terminalnych.
Jak działa morfina?
Mechanizm działania morfiny polega na wiązaniu się z receptorami opioidowymi μ, znacznie słabiej także z receptorami κ oraz δ, co powoduje ich pobudzenie. Pobudzenie przez morfinę receptorów μ w części nadrdzeniowej OUN powoduje działanie przeciwbólowe, hamowanie rytmu oddychania, zwężenie źrenicy, hamowanie perystaltyki jelit. Po pobudzeniu przez morfinę receptorów opioidowych κ w rdzeniu kręgowym pojawi się działanie przeciwbólowe na poziomie rdzenia kręgowego, a także zaburzenie nastroju, działanie psychozomimetyczne i depresja.
Ograniczeniem terapii jest możliwość wystąpienia tolerancji, uzależnienia oraz depresji oddechowej.
Postacie farmaceutyczne, w jakich występuje morfina?
Forma doustna
- Tabletka powlekana o zmodyfikowanym uwalnianiu
- Tabletki powlekane o przedłużonym uwalnianiu
- Tabletki powlekane
- Roztwór doustny lub krople.
Forma iniekcyjna
Roztwór do wstrzykiwań domięśniowych lub dożylnych.
Dawkowanie morfiny
Dawkowanie ustala się indywidualnie, zależnie od natężenia bólu i dotychczasowego leczenia opioidami. Schemat stosowania ustala lekarz, ponieważ zakres stosowanych dawek jest bardzo szeroki.
Morfina a ciąża
Nie zaleca się stosowania u kobiet będących w ciąży, chyba że w opinii lekarza korzyść dla matki przeważa nad potencjalnym zagrożeniem dla płodu. Siarczan morfiny przenika przez łożysko, hamuje czynność skurczową macicy. Należy obserwować, czy u noworodków, których matki przyjmowały w trakcie ciąży opioidowe leki przeciwbólowe, nie występują objawy noworodkowego zespołu odstawiennego (abstynencyjnego).
Morfina a karmienie piersią
Morfina przenika do mleka, gdzie osiąga stężenia wyższe niż w osoczu krwi matki Nie należy stosować morfiny podczas karmienia piersią.
Alkohol i inne czynniki modyfikujące stosowanie morfiny
Należy zachować ostrożność podczas stosowania morfiny u pacjentów przyjmujących jednocześnie inne środki hamujące czynność ośrodkowego układu nerwowego, w tym leki uspokajające lub nasenne, leki do znieczulenia ogólnego, fenotiazyny, inne leki uspokajające, leki rozluźniające mięśnie, przeciwnadciśnieniowe, gabapentynę lub pregabalinę lub alkohol. Jeśli leki te są przyjmowane w połączeniu ze zwykłymi dawkami morfiny, mogą wystąpić interakcje powodujące depresję czynności układu oddechowego, hipotensję, głęboką sedację lub śpiączkę.
Przeciwwskazania do stosowania morfiny
Główne przeciwwskazania
- Ciężka depresja oddechowa z niedotlenieniem i/lub hiperkapnią (spowolnienie lub zahamowanie czynności oddechowej)
- Zespół ostrego brzucha
- Nadwrażliwość na morfinę.
- Niedrożność porażenna jelit
- Opóźnione opróżnianie żołądka
- Ostre choroby wątroby
- Ciężka przewlekła obturacyjna choroba płuc
- Ciężka astma oskrzelowa
Uwagi dodatkowe
- Ostrożność u osób w podeszłym wieku, o przy dostosowywaniu dawki należy zachować większą ostrożność i (lub) zastosować dłuższe odstępy pomiędzy dawkami. Jeśli to konieczne, należy zmniejszyć dawkę
- Ryzyko uzależnienia fizycznego i (lub) psychicznego bądź tolerancji. Nagłe przerwanie leczenia może skutkować wystąpieniem zespołu odstawienia. Jeśli leczenie morfiną nie jest już dłużej konieczne, zaleca się stopniową redukcję dawki leku, aby zapobiec wystąpieniu objawów zespołu odstawienia
- Może powodować znaczne zaparcia,, z chwilą rozpoczęcia leczenia należy jednocześnie prowadzić profilaktykę zaparć.
- Ostrożność w przypadkuurazu głowy, zmiany śródczaszkowej lub podwyższonego ciśnienia śródczaszkowego, występowania zaburzeń świadomości o nieznanym pochodzeniu
Skutki uboczne morfiny
Możliwe działania niepożądane
- Senność, zawroty głowy.
- Nudności, wymioty.
- Zaparcia.
- Świąd,nadmierne pocenie się, wysypka, pokrzywka.
- Zatrzymanie moczu.
- Spadki ciśnienia.
- Głównie euforia, ale może też wystąpić obniżenie nastroju.
- Zwężenie źrenic.
- Bezsenność.
- Bóle głowy.
- Zaburzenia smaku.
- Obniżenie nastroju.
- Depresja oddechowa
Częstość i charakter działań ubocznych
- Bardzo często: zaparcia, nudności, zmienność nastroju, głównie euforia, ale może też wystąpić obniżenie nastroju.
- Często: bóle lub zawroty głowy, senność, niekontrolowane skurcze mięśni, zmiany aktywności (zazwyczaj obniżenie, ale może wystąpić również podwyższenie aktywności i stany pobudzenia), bezsenność, zmiany czynności poznawczych i sensorycznych (np. zaburzenia myślenia, percepcji, halucynacje, stan splątania), wymioty (szczególnie na początku leczenia), zmniejszenie apetytu, utrata apetytu, bóle brzucha, jadłowstręt, suchość w ustach, wysypka, zaburzenia w oddawaniu moczu, nadmierne pocenie się, stany osłabienia, astenia, zmęczenie, złe samopoczucie, świąd.
- Niezbyt często: reakcje nadwrażliwości, napady drgawkowe, wzmożone napięcie, parestezje, omdlenia, zaburzenia widzenia, zawroty głowy pochodzenia błędnikowego, tachykardia, bradykardia, istotne klinicznie podwyższenie lub obniżenie ciśnienia tętniczego, obrzęk płuc pochodzenia innego niż sercowe (również w wyniku szybkiego zwiększania dawki), zaczerwienienie twarzy, niedrożność jelit, niestrawność, zaburzenia smaku, zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych, pokrzywka, zatrzymanie moczu, obrzęk obwodowy, zaczerwienienie twarzy.
- Rzadko: zwiększenie stężenia enzymów trzustkowych, zapalenie trzustki, kolka żółciowa lub nerkowa, uzależnienie fizyczne z zespołem odstawiennym, hipotermia, podwyższone ciśnienie wewnątrzczaszkowe.
- Bardzo rzadko: drżenie, niewyraźne lub podwójne widzenie, oczopląs, duszność, skurcze i sztywność mięśni, osutka, zespół SIADH (objaw wiodący – hiponatremia), zaburzenia erekcji, brak miesiączki, dreszcze, zmiany w uzębieniu (dokładny związek z leczeniem morfiną nie został potwierdzony), uzależnienie psychiczne.
Interakcje morfiny z innymi lekami i substancjami
- Leki uspokajające
Jednoczesne stosowanie leków uspokajających, np. pochodnych benzodiazepiny, zwiększa ryzyko wystąpienia nadmiernego uspokojenia, depresji oddechowej, śpiączki lub śmierci z powodu addytywnego działania depresyjnego na OUN; należy zmniejszyć dawkę i ograniczyć czas trwania leczenia skojarzonego. - Substancje działające hamująco na OUN
Działanie uspokajające morfiny nasilają substancje działające hamująco na OUN, takie jak leki nasenne, uspokajające, opioidy, anksjolityki, środki znieczulenia ogólnego, pochodne fenotiazyny, trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne, leki przeciwpadaczkowe (np. gabapentyna, pregabalina), działające ośrodkowo leki przeciwwymiotne lub alkohol. - Leki przeciwbólowe
Morfina nasila działanie leków przeciwbólowych. - Cholinolityki
Leki o działaniu przeciwcholinergicznym (np. leki przeciwhistaminowe, przeciwwymiotne, leki stosowane w chorobie Parkinsona) mogą nasilać niepożądane, cholinolityczne działania morfiny, takie jak zaparcia, suchość w jamie ustnej lub zaburzenia oddawania moczu. - Leki przeciwnadciśnieniowe
Morfina może nasilać działanie leków przeciwnadciśnieniowych. - Inhibitory MAO
Stosowanie z inhibitorami MAO równolegle lub w ciągu 14 dni od ich odstawienia może powodować wystąpienie zagrażających życiu działań niepożądanych na OUN, oddychanie lub krążenie. - Cymetydyna
Cymetydyna, hamując metabolizm morfiny, może zwiększać jej stężenie w osoczu. - Cisapryd, metoklopramid, domperydon
Morfina może hamować działanie cisaprydu, metoklopramidu i domperydonu na przewód pokarmowy. - Leki dopaminergiczne
Podczas jednoczesnego stosowania morfiny i leków dopaminergicznych może wystąpić gorączka i objawy neurotoksyczności. - Leki zwiotczające mięśnie
Morfina może nasilać działanie leków zwiotczających mięśnie. - Klomipramina i amitryptylina
Klomipramina i amitryptylina nasilają działanie przeciwbólowe morfiny podanej p.o., co może być spowodowane zwiększeniem jej dostępności biologicznej; może być konieczne dostosowanie dawki. - Leki o działaniu agonistyczno-antagonistycznym w stosunku do receptora opioidowego
Jednoczesne stosowanie leków o działaniu agonistyczno-antagonistycznym w stosunku do receptora opioidowego (pentazocyna, nalbufina, butorfanol, buprenorfina) może powodować wystąpienie objawów odstawienia. - Nalokson
Stosowanie wybiórczych antagonistów receptorów opioidowych (np. nalokson) powoduje zniesienie działania morfiny. - Meksyletyna
Morfina opóźnia wchłanianie meksyletyny. - Cyprofloksacyna
Morfina zmniejsza stężenie cyprofloksacyny w osoczu. Nie zaleca się stosowania opioidowych leków przeciwbólowych w premedykacji, jeśli stosowana jest cyprofloksacyna. - Ryfampicyna
Ryfampicyna może zmniejszać stężenie morfiny w osoczu. Należy obserwować skuteczność działania przeciwbólowego morfiny oraz w razie potrzeby dostosować jej dawkę podczas leczenia ryfampicyną i po jego zakończeniu. - Rytonawir
Rytonawir indukuje enzymy metabolizujące morfinę i powoduje zmniejszenie jej stężenia w surowicy. - Inhibitor P2Y12
U pacjentów z ostrym zespołem wieńcowym leczonych morfiną obserwowano opóźnioną i zmniejszoną ekspozycję na doustną terapię przeciwpłytkową inhibitorem P2Y12. Interakcja ta może być związana ze zmniejszoną perystaltyką przewodu pokarmowego. Znaczenie kliniczne tej interakcji nie jest znane, jednak dane wskazują na możliwość zmniejszenia skuteczności działania inhibitora P2Y12. U chorych z ostrym zespołem wieńcowym, u których nie można przerwać podawania morfiny, a zastosowanie inhibitora P2Y12 uznaje się za konieczne, można rozważyć zastosowanie pozajelitowej postaci tego leku. - Leki zobojętniające sok żołądkowy
Jednoczesne podawanie leków zobojętniających sok żołądkowy może powodować szybsze uwolnienie morfiny z postaci p.o. o zmodyfikowanym uwalnianiu; należy zachować odstęp co najmniej 2 h pomiędzy podaniem tych leków.
Przechowywanie morfiny
- Przechowywać w temperaturze pokojowej.
- Chronić przed światłem i wilgocią.
- Leki opioidowe powinny być zabezpieczone przed dostępem dzieci oraz osób nieuprawnionych.