Polisacharyd Vi z Salmonella Typhi
Czym jest polisacharyd Vi
Polisacharyd Vi jest oczyszczonym polisacharydem otoczkowym pozyskiwanym z hodowli pałeczek duru brzusznego (Dur brzuszny) wywoływanego przez bakterię Salmonella enterica serotyp Typhi. W terminologii mikrobiologicznej oznaczenie „Vi” wywodzi się od angielskiego słowa virulence („zjadliwość”), co podkreśla znaczenie tego składnika w patogenezie zakażenia. Z chemicznego punktu widzenia jest to wielkocząsteczkowy polimer liniowy tworzący zewnętrzną warstwę ochronną komórki bakteryjnej.
Otoczka polisacharydowa pełni funkcję bariery ochronnej, zabezpieczając bakterię przed mechanizmami obronnymi gospodarza, zwłaszcza przed fagocytozą oraz działaniem układu dopełniacza. Izolacja i oczyszczenie tego antygenu powierzchniowego umożliwia wykorzystanie jego właściwości immunogennych w farmacji. Dzięki temu możliwe jest wywołanie odpowiedzi immunologicznej bez konieczności podawania żywych drobnoustrojów lub całych komórek patogenu, co stanowi jedną z kluczowych cech nowoczesnych szczepionek podjednostkowych.
Mechanizm działania
Po podaniu domięśniowym lub podskórnym polisacharyd Vi działa jako antygen grasiczoniezależny typu 2 (TI-2). Oznacza to, że substancja ta indukuje odpowiedź immunologiczną głównie poprzez bezpośrednią aktywację limfocytów B, bez konieczności istotnego współudziału limfocytów T pomocniczych. Efektem tego procesu jest synteza swoistych przeciwciał przeciw antygenowi Vi, należących przede wszystkim do podklasy IgG2.
W przypadku kontaktu z bakterią Salmonella Typhi przeciwciała anty-Vi wiążą się z jej polisacharydową otoczką, prowadząc do opsonizacji drobnoustroju. Ułatwia to jego rozpoznawanie i pochłanianie przez komórki żerne układu odpornościowego oraz wspomaga eliminację bakterii za pośrednictwem mechanizmów zależnych od dopełniacza.
Swoista odporność rozwija się zazwyczaj w ciągu 7–14 dni od wykonania iniekcji. Ze względu na grasiczoniezależny charakter odpowiedzi immunologicznej szczepionka indukuje jedynie ograniczone powstawanie komórek pamięci immunologicznej. W przeciwieństwie do szczepionek wywołujących odpowiedź zależną od limfocytów T nie dochodzi do pełnego rozwoju długotrwałej pamięci immunologicznej, dlatego stężenie przeciwciał stopniowo zmniejsza się wraz z upływem czasu.
Ochrona utrzymuje się przeciętnie przez około trzy lata, co uzasadnia stosowanie dawek przypominających u osób stale narażonych na zakażenie. Istnieją również ograniczenia wiekowe dotyczące skuteczności preparatu. Polisacharyd Vi wykazuje niską immunogenność u dzieci poniżej drugiego roku życia, ponieważ ich układ odpornościowy nie posiada jeszcze w pełni rozwiniętej zdolności do efektywnej odpowiedzi na antygeny polisacharydowe.
Skład i forma preparatu
Jedna dawka preparatu (0,5 ml) zawiera 25 µg polisacharydu Vi, będącego oczyszczonym antygenem otoczkowym bakterii Salmonella Typhi. Aby zapewnić stabilność fizykochemiczną makrocząsteczek oraz optymalne pH zbliżone do fizjologicznego, polimer zawieszony jest w roztworze buforowym. W skład substancji pomocniczych wchodzi bufor fosforanowy (w postaci diwodorofosforanu sodu i dwuwodorofosforanu potasu), chlorek sodu zapewniający izotoniczność roztworu oraz woda do iniekcji jako nośnik. Preparat występuje w postaci klarownego, bezbarwnego roztworu do wstrzykiwań. Przeznaczony jest do podawania drogą domięśniową, a w niektórych przypadkach również podskórną. Roztwór zapewnia stabilność antygenu oraz odpowiednie właściwości fizykochemiczne niezbędne do jego stosowania.
Preparaty zawierające polisacharyd Vi
Na rynku farmaceutycznym polisacharyd Vi stanowi fundament profilaktyki duru brzusznego w grupie szczepionek podjednostkowych. Poniższa tabela przedstawia zestawienie preparatów leczniczych zarejestrowanych i stosowanych na terenie Polski:
| Nazwa preparatu | Producent / Podmiot odpowiedzialny | Dawka substancji czynnej | Droga podania | Wskazania wiekowe |
|---|---|---|---|---|
| Typhim Vi | Sanofi Pasteur | 25 µg polisacharydu Vi | Domięśniowo lub podskórnie | Dorośli i dzieci od ukończenia 2 roku życia |
| Typherix | GlaxoSmithKline (GSK) | 25 µg polisacharydu Vi | Domięśniowo | Dorośli i dzieci od ukończenia 2 roku życia |
Obie szczepionki zawierają oczyszczony polisacharyd Vi otoczkowy bakterii Salmonella Typhi i są przeznaczone do czynnego uodporniania przeciw durowi brzusznemu. Standardowo stosuje się pojedynczą dawkę 0,5 ml, a w przypadku utrzymującego się ryzyka zakażenia zalecane są dawki przypominające zgodnie z aktualnymi wytycznymi.
Alternatywę dla szczepionek polisacharydowych stanowi Vivotif, zawierający żywy atenuowany szczep Ty21a Salmonella Typhi. Preparat ten podawany jest doustnie w formie kapsułek odpornych na działanie soku żołądkowego. Wywołuje odpowiedź immunologiczną odmienną od szczepionek opartych na polisacharydzie Vi, ponieważ zawiera żywe, osłabione bakterie zachowujące ograniczoną zdolność namnażania, co umożliwia indukcję odpowiedzi immunologicznej.
Bezpieczeństwo substancji
Profil bezpieczeństwa oczyszczonego polisacharydu Vi jest dobrze udokumentowany na podstawie badań klinicznych oraz danych porejestracyjnych. Najczęściej występują przejściowe odczyny miejscowe, takie jak ból, zaczerwienienie lub obrzęk w miejscu podania. Reakcje ogólnoustrojowe są rzadsze i zwykle łagodne, mogą obejmować stan podgorączkowy, ból głowy lub uczucie zmęczenia. Ustępujące samoistnie w ciągu 24–48 godzin od podania.
Ze względu na brak żywych bakterii preparaty zawierające polisacharyd Vi nie stwarzają ryzyka replikacji drobnoustroju i mogą być stosowane u osób z zaburzeniami odporności, choć odpowiedź immunologiczna może być słabsza. Substancja charakteryzuje się dobrą tolerancją i wieloletnim doświadczeniem klinicznym stosowania w profilaktyce duru brzusznego.
Źródła:
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Typhim Vi (Vaccinum typhi polisaccharidicum), 25 µg/dawkę, roztwór do wstrzykiwań. Podmiot odpowiedzialny: Sanofi Pasteur. Dokument zatwierdzony przez Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych (URPL).
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Typherix (Vaccinum typhi polisaccharidicum), 25 µg/dawkę, roztwór do wstrzykiwań w ampułkostrzykawce. Podmiot odpowiedzialny: GlaxoSmithKline Biologicals s.a.
- World Health Organization (WHO). Typhoid vaccines: WHO position paper – March 2018. Weekly Epidemiological Record, No 13, 2018, 93, 153–172. [Analiza immunogenności antygenu grasiczoniezależnego Vi oraz czasu utrzymywania się przeciwciał anty-Vi].
- Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy. Portal Szczepienia.info: Dur brzuszny. Podsumowanie danych epidemiologicznych i profilu bezpieczeństwa szczepionek bezkomórkowych (polisacharydowych) na rynku polskim.
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Vivotif (Vaccinum typhi vivum orale attenuatum), kapsułki dojelitowe, twarde (szczep Salmonella Typhi Ty21a). Podmiot odpowiedzialny: PaxVax Berna GmbH [Źródło weryfikacji kontrastowej dla szczepionki doustnej].
- Virella G. (red.). Mikrobiologia i immunologia lekarska. Wydawnictwo Medyczne Urban & Partner, Wrocław. [Struktura chemiczna otoczki bakteryjnej i rola antygenu Vi jako czynnika zjadliwości – virulence factor].
- European Medicines Agency (EMA). Evaluation Report on Capsular Polysaccharide Typhoid Vaccine. Raporty i wytyczne Komitetu ds. Produktów Leczniczych Stosowanych u Ludzi (CHMP) dotyczące immunogenności u dzieci poniżej 2. roku życia.