Promazyna
Mechanizm działania promazyny
Mechanizm działania promazyny opiera się na nieselektywnej blokadzie różnych receptorów w ośrodkowym układzie nerwowym (OUN):
- Blokada receptorów dopaminergicznych (D2 i D1): hamowanie przekazu dopaminergicznego w szlaku mezolimbicznym odpowiada za działanie przeciwpsychotyczne, natomiast blokada w prążkowiu może wywoływać objawy pozapiramidowe.
- Silna blokada receptorów histaminowych (H1): odpowiada za wyraźny, silny efekt uspokajający i ułatwiający zasypianie.
- Blokada receptorów α1-adrenergicznych: powoduje działanie wyciszające, ale wtórnie może wywołać spadki ciśnienia krwi.
- Działanie antycholinergiczne (blokada receptorów muskarynowych): osłabia objawy pozapiramidowe, ale wywołuje suchość w ustach czy zaparcia.
Na poziomie molekularnym promazyna blokuje receptory postsynaptyczne, przerywając kaskadę sygnałową wewnątrz komórek nerwowych. Poprzez hamowanie układu siatkowatego w pniu mózgu zmniejsza dopływ bodźców czuciowych do kory mózgowej, co bezpośrednio przekłada się na jej unikalny, silny efekt tłumiący pobudzenie emocjonalne i ruchowe.
Wskazania do stosowania promazyny
Głównymi wskazaniami klinicznymi do stosowania promazyny są:
- Krótkotrwałe, wspomagające leczenie pobudzenia psychoruchowego o umiarkowanym nasileniu.
- Pobudzenie i stany niepokoju u pacjentów w podeszłym wieku (np. w przebiegu otępienia).
- Leczenie objawowe w różnych postaciach schizofrenii oraz innych psychozach.
Promazyna w leczeniu psychoz i stanów pobudzenia
W leczeniu ostrych psychoz promazyna rzadko występuje jako jedyny lek - jej potencjał znoszenia omamów czy urojeń jest zbyt słaby. Stanowi jednak doskonały lek uzupełniający. W stanach ostrego pobudzenia psychoruchowego (również wywołanego alkoholem lub substancjami psychoaktywnymi) szybko redukuje napięcie emocjonalne, lęk i agresję, sprowadzając pacjenta do stanu bezpiecznego wyciszenia.
Dawkowanie promazyny
Dawkowanie jest ściśle indywidualne i zależy od wieku oraz stanu pacjenta:
- Dorośli: zazwyczaj dawka początkowa wynosi 25 mg do 50 mg 4 razy na dobę. W razie potrzeby dawkę zwiększa się powoli. Dawka maksymalna wynosi zazwyczaj 800 mg na dobę (w warunkach szpitalnych).
- Pacjenci w podeszłym wieku: wymagają znacznie mniejszych dawek - zwykle zaczyna się od 25 mg na dobę (podawane wieczorem w celu poprawy snu i redukcji lęku nocnego), maksymalnie do 100-200 mg na dobę w dawkach podzielonych.
Podanie leku promazyna
Promazynę podaje się doustnie, w postaci tabletek drażowanych. Lek należy przyjmować w trakcie lub po posiłku, popijając wodą, co zmniejsza ryzyko podrażnienia błony śluzowej żołądka. Dawki dobowe należy dzielić zgodnie z zaleceniami lekarza, zazwyczaj podając największą część dawki przed snem.
Farmakokinetyka promazyny
- Wchłanianie: po podaniu doustnym wchłania się dobrze z przewodu pokarmowego, ale podlega silnemu efektowi pierwszego przejścia w wątrobie.
- Dystrybucja: szeroko dystrybuowana w tkankach, silnie wiąże się z białkami osocza (powyżej 90%). Łatwo przenika przez barierę krew-mózg oraz przez łożysko.
- Metabolizm: intensywnie metabolizowana w wątrobie do licznych metabolitów.
- Eliminacja: wydalana z moczem i kałem w postaci metabolitów. Okres półtrwania w fazie eliminacji jest zmienny (zwykle kilkanaście godzin), a u osób starszych ulega wydłużeniu.
Przeciwwskazania do stosowania promazyny
- Nadwrażliwość na promazynę lub inne pochodne fenotiazyny.
- Stany śpiączkowe oraz głębokie zahamowanie czynności OUN (np. po zatruciu alkoholem, barbituranami czy opioidami).
- Guz chromochłonny nadnerczy.
- Niewydolność wątroby lub nerek.
- Przebyty złośliwy zespół neuroleptyczny w wywiadzie.
- Agonizm dopaminowy (np. leczenie lewodopą).
Środki ostrożności przy stosowaniu promazyny
Należy zachować szczególną ostrożność u pacjentów z chorobami układu krążenia (ryzyko wydłużenia odstępu QT w EKG i zaburzeń rytmu serca). Podczas terapii należy unikać ekspozycji na światło słoneczne, ponieważ lek może wywołać nadwrażliwość na promieniowanie UV. Wymagane jest regularne kontrolowanie ciśnienia tętniczego, zwłaszcza na początku leczenia u osób leżących lub starszych.
Działania niepożądane promazyny
- Układ nerwowy: silna senność, znużenie, zawroty głowy. Objawy pozapiramidowe (parkinsonizm polekowy, drżenia mięśniowe, akatyzja) występują rzadziej niż po haloperidolu, ale są możliwe.
- Układ krążenia: hipotonia ortostatyczna (gwałtowny spadek ciśnienia przy wstawaniu), tachykardia.
- Objawy antycholinergiczne: suchość w jamie ustnej, zaparcia, zaburzenia akomodacji wzroku, zatrzymanie moczu.
- Inne: przyrost masy ciała, zaburzenia miesiączkowania, mlekotok (wskutek hiperprolaktynemii).
Interakcje promazyny z innymi lekami
- Substancje hamujące OUN (alkohol, nasenne, uspokajające, opioidy): promazyna drastycznie nasila ich działanie, co grozi depresją oddechową.
- Leki obniżające ciśnienie krwi: ryzyko groźnych spadków ciśnienia (hipotonii).
- Leki wydłużające odstęp QT (np. niektóre antybiotyki, leki przeciwarytmiczne): wzrost ryzyka ciężkich, komorowych zaburzeń rytmu serca.
- Lewodopa: promazyna osłabia działanie leków przeciwparkinsonowych.
Promazyna u dzieci i osób starszych
- Dzieci: zazwyczaj nie zaleca się stosowania u dzieci i młodzieży (brak wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa).
- Osoby starsze: grupa ta jest szczególnie wrażliwa na działania niepożądane promazyny. Istnieje u nich bardzo wysokie ryzyko upadków wskutek hipotonii ortostatycznej oraz nasilenia dezorientacji (majaczenia) przez antycholinergiczne działanie leku. Dawki muszą być minimalne.
Stosowanie promazyny w ciąży i podczas karmienia piersią
- Ciąża: nie zaleca się stosowania. Pochodne fenotiazyny stosowane w III trymestrze mogą wywołać u noworodka objawy pozapiramidowe oraz zespół odstawienny (drżenia, wiotkość, zaburzenia ssania).
- Karmienie piersią: lek przenika do mleka matki. Karmienie piersią podczas stosowania promazyny jest przeciwwskazane z uwagi na ryzyko negatywnego wpływu na układ nerwowy niemowlęcia.
Przedawkowanie promazyny
Objawy przedawkowania to: głębokie zahamowanie OUN (od silnej senności po śpiączkę), ciężka hipotonia (hipotensja), tachykardia, zaburzenia rytmu serca, ciężkie objawy pozapiramidowe oraz drgawki. Brak specyficznej odtrutki. Stosuje się płukanie żołądka, podanie węgla aktywnego oraz intensywne leczenie objawowe i podtrzymujące na oddziale intensywnej terapii.
Promazyna a inne fenotiazyny i leki przeciwpsychotyczne
W klasyfikacji fenotiazyn promazyna wykazuje słabsze działanie przeciwpsychotyczne, ale znacznie silniejsze uspokajające niż pochodne piperazynowe (np. flufenazyna). W porównaniu z neuroleptykami atypowymi (np. olanzapiną, kwetiapiną) promazyna częściej wywołuje objawy pozapiramidowe i hipotonię, jednak ze względu na brak silnego wpływu na metabolizm glukozy bywa wciąż chętnie wybierana w doraźnym wyciszaniu stanów lękowych.