Szczep 17D - żywy atenuowany wirus w szczepionce na żółtą gorączkę

Czym jest szczep 17D

Szczep 17D jest żywym atenuowanym szczepem wirusa żółtej gorączki (Yellow Fever Virus), należącego do rodziny Flaviviridae. Powstał w 1937 roku w wyniku wielokrotnych pasaży dzikiego szczepu Asibi w hodowlach tkankowych. W trakcie około 180 kolejnych pasaży wirus stopniowo utracił większość swoich właściwości chorobotwórczych, zachowując jednocześnie zdolność do pobudzania układu odpornościowego.

Proces ten określa się mianem atenuacji, czyli osłabienia drobnoustroju. Otrzymany w ten sposób wirus pozostaje żywy i może przez krótki czas namnażać się po podaniu szczepionki, jednak u osób z prawidłowo funkcjonującym układem odpornościowym nie wywołuje pełnoobjawowej żółtej gorączki.

Twórcą szczepu był południowoafrykański wirusolog Max Theiler, który za opracowanie szczepionki przeciw żółtej gorączce otrzymał w 1951 roku Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny. Do dziś wszystkie stosowane na świecie szczepionki przeciw żółtej gorączce bazują na dwóch blisko spokrewnionych podszczepach: 17D-204 lub 17DD.

Jak powstaje atenuowany wirus

Proces technologiczny wytwarzania tej substancji czynnej opiera się na ustandaryzowanych i kontrolowanych metodach biotechnologicznych. Wirus szczepu 17D jest namnażany w rozwijających się zarodkach kurzych. Pochodzą one wyłącznie z certyfikowanych hodowli SPF (Specific Pathogen Free), wolnych od określonych czynników chorobotwórczych, co gwarantuje czystość biologiczną surowca.

Po osiągnięciu optymalnego stopnia replikacji następuje zbiór płynów embrionalnych zawierających namnożone cząstki wirusa. Uzyskany materiał biologiczny jest następnie poddawany procesom oczyszczania i filtracji w celu usunięcia struktur komórkowych oraz zanieczyszczeń. Końcowym etapem jest liofilizacja, czyli suszenie sublimacyjne w warunkach głębokiego zamrożenia. Proces ten pozwala na zachowanie aktywności biologicznej i stabilności wirusa bez konieczności stosowania chemicznych konserwantów. Wykorzystanie zarodków kurzych w procesie produkcyjnym sprawia, że gotowy substrat zawiera śladowe ilości białka jaja kurzego (owalbuminy), co stanowi kluczowy czynnik determinujący profil przeciwwskazań.

Wykorzystanie zarodków kurzych sprawia, że w gotowym preparacie mogą znajdować się śladowe ilości białek jaja kurzego. Z tego względu ciężka alergia na białko jaja stanowi jedno z najważniejszych przeciwwskazań do zastosowania żywej szczepionki przeciw żółtej gorączce.

Mechanizm działania

Substancja czynna po podaniu podskórnym wykazuje ograniczoną zdolność replikacji w komórkach prezentujących antygen – w szczególności w komórkach dendrytycznych oraz makrofagach w miejscu iniekcji i w regionalnych węzłach chłonnych. Proces ten skutecznie naśladuje naturalną stymulację układu odpornościowego, jednak dzięki zaawansowanej atenuacji (osłabieniu żywego komponentu wirusowego) nie niesie ryzyka wywołania pełnoobjawowego schorzenia u osób z prawidłowo funkcjonującą odpornością.

Ograniczone namnażanie pozwala na prezentację pełnego spektrum antygenów strukturalnych i niestrukturalnych, w tym kluczowego białka otoczkowego E oraz białka NS1. Obecność tego substratu w tkankach wywołuje silną odpowiedź odpornościową, angażując równolegle dwa mechanizmy obronne: humoralny, oparty na produkcji przeciwciał neutralizujących nakierowanych na białko E, oraz komórkowy (z udziałem limfocytów T CD4+ oraz cytotoksycznych limfocytów T CD8+).

Swoista ochrona immunologiczna pojawia się u zaszczepionego pacjenta po upływie 10 dni od momentu iniekcji, a wskaźnik wytwarzania przeciwciał ochronnych wynosi około 95–99%. Początkowe badania wskazywały, że przeciwciała utrzymują się we krwi przez co najmniej 30 lat. Jednak na podstawie szczegółowych analiz epidemiologicznych, Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zaktualizowała swoje oficjalne stanowisko. Według aktualnych zaleceń, wprowadzonych w życie w 2016 roku, szczepionka zapewnia ochronę o charakterze dożywotnim. W związku z tym rutynowe podawanie dawek przypominających przestało być wymagane w międzynarodowych przepisach sanitarnych.

Skład i forma preparatu Stamaril

Jedyną zarejestrowaną i komercyjnie dostępną substancją tego typu na rynku polskim jest preparat Stamaril. Produkt ma postać dwuskładnikową: składa się z liofilizatu w szklanej fiolce oraz rozpuszczalnika (0,9% roztwór chlorku sodu) w ampułkostrzykawce.

Jedna dawka (0,5 ml) po rekonstytucji zawiera nie mniej niż 1000 j.m. (jednostek międzynarodowych) żywego wirusa żółtej gorączki szczepu 17D-204. W składzie podłoża liofilizacyjnego znajdują się substancje pomocnicze o charakterze stabilizującym: laktoza, sorbitol, chlorowodorek L-histydyny, L-alanina oraz sole mineralne. Po zmieszaniu składników powstaje jednorodna zawiesina przeznaczona do wstrzykiwań podskórnych lub domięśniowych.

Bezpieczeństwo substancji żywej

Z uwagi na obecność żywego komponentu wirusowego, substancja ta stawia wysokie wymagania w zakresie profilu bezpieczeństwa. Replikujący wirus stanowi bezwzględne przeciwwskazanie dla osób z głębokimi zaburzeniami odporności (wrodzonymi lub nabytymi, np. w przebiegu chemioterapii czy terapii biologicznej) oraz dla pacjentów z dysfunkcjami grasicy. Substancji nie stosuje się u niemowląt poniżej 9. miesiąca życia ze względu na ryzyko powikłań neurologicznych, a także u kobiet w ciąży, z wyjątkiem sytuacji bezpośredniego, wysokiego zagrożenia epidemicznego.

Do skrajnie rzadkich, lecz ciężkich odczynów poszczepiennych powiązanych bezpośrednio z właściwościami szczepu 17D należą:

• YEL-AND (Yellow Fever Vaccine-Associated Neurotropic Disease) – choroba neurotropowa przebiegająca pod postacią zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych lub mózgu,
• YEL-AVD (Yellow Fever Vaccine-Associated Viscerotropic Disease) – choroba wiscerotropowa, naśladująca przebiegiem dziką żółtą gorączkę z niewydolnością wielonarządową.

Częstość występowania tych powikłań szacuje się na zaledwie 0,4 do 0,8 przypadków na 100 000 podanych dawek, przy czym ryzyko to wzrasta u osób powyżej 60. roku życia.

FAQ

Źródła:

1. Charakterystyka Produktu Leczniczego Stamaril, proszek i rozpuszczalnik do sporządzania zawiesiny do wstrzykiwań.
2. World Health Organization (WHO), Vaccines and vaccination against yellow fever. WHO Position Paper – June 2013, Weekly Epidemiological Record, No 27, 2013.
3. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – PIB, Szczepienia.info: Szczepionka przeciw żółtej gorączce.
4. Międzynarodowe Przepisy Zdrowotne (IHR 2005), Światowa Organizacja Zdrowia (Aneks 7: Zmiany dotyczące dożywotniej ważności certyfikatów, 2016).
5. Charakterystyka Produktu Leczniczego Stamaril.
6. World Health Organization (WHO), Yellow fever vaccination booster therapy: WHO position paper, 2016.
7. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – PIB, Portal Szczepienia.info: Mechanizmy odpowiedzi po szczepionkach żywych.