WZW_A_antygen

Czym jest antygen wirusa WZW A

Antygen wirusa WZW A to inaktywowany, czyli zabity, wirus HAV (Hepatitis A Virus) – patogen z rodziny Picornaviridae, rodzaju Hepatovirus, wywołujący wirusowe zapalenie wątroby typu A. W procesie produkcji szczepionki wirus jest namnażany w hodowli komórek ludzkich diploidalnych linii MRC-5, a następnie inaktywowany formaldehydem. Tak uzyskany preparat traci zdolność do replikacji i wywoływania choroby, zachowuje jednak strukturę antygenową - białka kapsydu, które układ odpornościowy jest w stanie rozpoznać.

Pojęcie „antygen" w kontekście szczepionki oznacza substancję, która po podaniu do organizmu wywołuje swoistą odpowiedź immunologiczną. W tym przypadku jest to cały wirus - nie wyizolowany fragment ani pojedyncze białko, lecz kompletna cząsteczka wirusowa pozbawiona zdolności do replikacji i wywoływania zakażenia. Taki typ substancji czynnej zalicza się do szczepionek inaktywowanych pełnowirusowych.

Uzyskany antygen jest następnie adsorbowany na wodorotlenku glinu (Al(OH)3), który pełni role adiuwantu - substancji wzmacniającej odpowiedź immunologiczną. Adiuwant spowalnia uwalnianie antygenu z miejsca wstrzyknięcia i przedłuża kontakt z komórkami układu odpornościowego, co przekuwa się na silniejszą i trwalszą ochronę.

Jak działa – mechanizm odpornościowy

Po podaniu domięśniowym inaktywowany antygen HAV jest pobierany przez komórki prezentujące antygen (APC – antigen-presenting cells), przede wszystkim komórki dendrytyczne. Te z kolei prezentują fragmenty wirusowych białek limfocytom T, co uruchamia kaskadę odpowiedzi immunologicznej – zarówno humoralnej (wytwarzanie przeciwciał przez limfocyty B), jak i komórkowej.

Kluczowym produktem tej odpowiedzi są przeciwciała anty-HAV klasy IgG. Ich poziom ochronny (miano seroprotekcji) wynosi >= 10 mIU/ml. Badania kliniczne wykazały, że po pełnym schemacie szczepienia odporność utrzymuje się przez co najmniej 25 lat – dane dla preparatów Havrix i Vaqta wskazują, ze modelowanie matematyczne pozwala szacować ochronę nawet na kilka dekad dłużej, być może przez cale życie. Układ odpornościowy nie zostaje przy tym wystawiony na kontakt z aktywnym wirusem – brak replikacji eliminuje ryzyko zachorowania nawet u osób z osłabionym układem odporności.

Ważnym aspektem mechanizmu działania jest wytworzenie pamięci immunologicznej - populacji długożyciowych limfocytów B i T zdolnych do szybkiej reakcji przy ewentualnym kontakcie z dzikim wirusem. Dzięki temu organizm nie tylko produkuje przeciwciała po szczepieniu, ale jest również przygotowany do natychmiastowej obrony przy przyszłej ekspozycji.

Skład preparatu i forma

Dostępne na rynku szczepionki zawierające inaktywowany antygen wirusa zapalenia wątroby typu A (HAV) mają zbliżony skład jakościowy. Różnice między poszczególnymi preparatami handlowymi dotyczą głównie zastosowanego szczepu wirusowego oraz dokładnych proporcji ilościowych poszczególnych składników.

Do podstawowych elementów strukturalnych tych szczepionek należą:

• Antygen wirusa HAV – jego zawartość podaje się najczęściej w jednostkach ELISA lub w jednostkach umownych określonych przez producenta.
• Związki glinu (adiuwanty) – najczęściej wodorotlenek glinu lub amorficzny hydroksyfosforanosiarczan glinu. Pełnią funkcję adiuwantu depot, który poprzez kontrolowane, powolne uwalnianie antygenu w miejscu wstrzyknięcia stymuluje odpowiedź immunologiczną.
• Substancje pomocnicze i nośnik – woda do wstrzykiwań oraz związki uzupełniające (skład chemiczny fazy ciekłej różni się w zależności od konkretnego produktu).

W starszych typach szczepionek jako środek konserwujący stosowany był 2-fenoksyetanol. Współczesne preparaty monowalentne (uodparniające przeciwko tylko jednej chorobie) dystrybuowane w Polsce są całkowicie wolne od tiomersalu (związku rtęci).

Szczepionki mają formę zawiesiny przeznaczonej do wstrzykiwań domięśniowych. Taka droga podania jest optymalna z punktu widzenia farmakokinetyki – gwarantuje właściwe wchłanianie antygenu i pozwala na uzyskanie najlepszego profilu odpornościowego.

Dawkowanie różni się w zależności od preparatu i wieku pacjenta. Przykładowo Havrix występuje w dawce 720 jednostek ELISA dla dzieci (od 1. roku życia do ukończenia 15-16 lat, zależnie od producenta) oraz 1440 jednostek ELISA dla dorosłych. Różnica dotyczy ilości antygenu, nie jego charakteru chemicznego. 

Preparaty zawierające antygen WZW A

Na polskim rynku dostępnych jest kilka preparatów zawierających inaktywowany antygen wirusa WZW A. Poniżej zestawienie preparatów monowalentnych oraz skojarzonej szczepionki z antygenem WZW B.

Bezpieczeństwo substancji

Profil bezpieczeństwa inaktywowanego antygenu WZW A jest bardzo dobrze udokumentowany – szczepionki te są stosowane od początku lat 90. XX wieku i podano je setkom milionów osób na świecie. 

• Najczęściej zgłaszane reakcje niepożądane to odczyny miejscowe – łagodny ból, zaczerwienienie lub obrzęk w miejscu ukłucia. Ustępują samoistnie w ciągu 1-2 dni.
• Objawy ogólne (rzadkie) – stan podgorączkowy, ból głowy, zmęczenie o łagodnym przebiegu.
• Ciężkie reakcje (anafilaksja) – występują sporadycznie.

Stosowanie w grupach ryzyka:

• Kobiety w ciąży – szczepienie jest bezpieczne, zalecane w przypadku realnego ryzyka ekspozycji na zakażenie.
• Choroby przewlekłe wątroby – szczepienie wysoce zalecane w celu uniknięcia ciężkich powikłań.
• Immunosupresja – brak przeciwwskazań. Ze względu na ryzyko słabszej odpowiedzi odpornościowej, po cyklu szczepienia wskazana jest laboratoryjna weryfikacja poziomu przeciwciał anty-HAV.

FAQ

Źródła:

1. Charakterystyka Produktu Leczniczego Havrix Adult oraz Havrix Junior – Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych (URPL)
2. Charakterystyka Produktu Leczniczego Vaqta – Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych (URPL)
3. Charakterystyka Produktu Leczniczego Twinrix Adult – European Medicines Agency (EMA)
4. World Health Organization: Hepatitis A vaccines: WHO position paper – October 2022. Weekly Epidemiological Record, 2022, vol. 97, no. 40, pp. 429–452
5. Fiore A.E. et al.: Prevention of Hepatitis A Through Active or Passive Immunization: Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP). MMWR Recommendations and Reports, CDC, 2006, 55(RR-07), pp. 1–23
6. Lemon S.M., Ott J.J., Van Damme P., Shouval D.: Type A viral hepatitis: A summary and update on the molecular virology, epidemiology, pathogenesis and prevention. Journal of Hepatology, 2018, 68(1), pp. 167–184
7. Vidor E., Fritzell B., Plotkin S.: Clinical development of a new inactivated hepatitis A vaccine. Infection, 1996, 24(6), pp. 447–458