WZW B HBsAg
Czym jest HBsAg?
Skrót HBsAg pochodzi od angielskiej nazwy hepatitis B surface antigen, czyli antygen powierzchniowy wirusa zapalenia wątroby typu B. Jest to białko stanowiące naturalny element zewnętrznej otoczki wirusa HBV. W przebiegu zakażenia pojawia się ono we krwi osoby zakażonej i należy do podstawowych markerów wykorzystywanych w diagnostyce laboratoryjnej.
Należy odróżnić HBsAg wykrywany w badaniach od HBsAg stosowanego w szczepionkach. Dodatni wynik HBsAg w surowicy krwi świadczy o aktywnym zakażeniu wirusem HBV. Natomiast HBsAg obecny w szczepionce jest pojedynczym białkiem otrzymywanym metodami biotechnologicznymi. Nie zawiera materiału genetycznego wirusa, nie może się namnażać i nie wywołuje zakażenia, jest bezpieczny.
Działa jako precyzyjny „wzorzec” dla układu odpornościowego, umożliwiając wykształcenie odporności bez konieczności przechorowania zakażenia i bez kontaktu z pełnym, zdolnym do namnażania się wirusem.
Jak powstaje rekombinowany HBsAg
Produkcja HBsAg opiera się na metodach inżynierii genetycznej. Do komórek drożdży Saccharomyces cerevisiae wprowadza się fragment DNA zawierający informację potrzebną do syntezy antygenu powierzchniowego HBV. Drożdże wykorzystują tę informację do wytwarzania białka identycznego pod względem immunologicznym z naturalnym HBsAg występującym na powierzchni wirusa.
Po zakończeniu fazy hodowli komórkowej, białko to jest poddawane wieloetapowemu procesowi oczyszczania ze składników podłoża i białek gospodarza, aż do uzyskania wysokiej czystości substancji czynnej. Końcowym etapem jest adsorpcja (związanie) oczyszczonego antygenu na powierzchni adiuwantu – substancji wzmacniającej odpowiedź immunologiczną.
Wprowadzenie rekombinowanego HBsAg do praktyki medycznej było przełomem w historii wakcynologii (dziedziny nauki zajmującej się szczepionkami i szczepieniami). Szczepionka przeciw WZW B dopuszczona do stosowania w 1986 roku była pierwszą szczepionką rekombinowaną wykorzystywaną na szeroką skalę u ludzi.
Mechanizm działania
Po podaniu domięśniowym szczepionki zawierającej HBsAg, cząsteczki antygenu są wychwytywane przez miejscowe komórki prezentujące antygen (APC), takie jak makrofagi i komórki dendrytyczne. Komórki te przetwarzają strukturę białkową i eksponują ją na swojej powierzchni, co inicjuje kaskadę sygnałową aktywującą limfocyty T pomocnicze oraz limfocyty B. Efektem tej stymulacji jest masowa produkcja swoistych przeciwciał skierowanych precyzyjnie przeciwko otoczce wirusa – tzw. przeciwciał anty-HBs.
Przeciwciała te są zdolne do szybkiego rozpoznania i neutralizacji wirusa HBV podczas przyszłego kontaktu z patogenem. Za poziom ochronny przyjmuje się stężenie przeciwciał anty-HBs wynoszące co najmniej 10 mIU/ml. U większości osób, które uzyskały prawidłową odpowiedź immunologiczną, ochrona utrzymuje się długoterminowo, a prawdopodobnie przez całe życie.
Skład preparatu i forma
HBsAg stanowi główną substancję czynną szczepionek przeciw WZW B. Oprócz antygenu preparaty zawierają adiuwanty, których zadaniem jest zwiększenie skuteczności odpowiedzi immunologicznej.
W klasycznych szczepionkach najczęściej stosowany jest wodorotlenek glinu. W nowszych preparatach wykorzystywane mogą być również inne adiuwanty, takie jak CpG 1018. W składzie znajdują się także substancje pomocnicze, między innymi woda do wstrzykiwań oraz odpowiednio dobrane sole mineralne.
Preparaty mają postać zawiesiny przeznaczonej do podawania domięśniowego. Standardowa dawka HBsAg dla osób dorosłych wynosi zwykle 20 mikrogramów, choć może się różnić w zależności od konkretnego produktu.
Preparaty zawierające HBsAg
HBsAg jest wykorzystywany zarówno w szczepionkach monowalentnych (skierowana przeciwko jednemu patogenowi), jak i preparatach skojarzonych. Poszczególne preparaty różnią się między sobą zawartością adiuwantów, dawką antygenu oraz składem pozostałych komponentów. We wszystkich przypadkach podstawowym elementem odpowiedzialnym za indukcję odporności przeciw HBV pozostaje rekombinowany HBsAg.
| Nazwa preparatu | Typ szczepionki | Charakterystyka składu / Adiuwant | Schemat stosowania |
|---|---|---|---|
| Engerix B | Monowalentna | Klasyczna dawka dla dorosłych (20 µg) lub pediatryczna (10 µg), adiuwant: wodorotlenek glinu. | Standardowy: 3 dawki w cyklu 0-1-6 miesięcy. Przyspieszony (np. przed operacją): 3 dawki w rytmie 0-1-2 miesiące oraz dawka przypominająca po 12 miesiącach. |
| HBVAXPRO | Monowalentna | Rekombinowany antygen HBsAg adsorbowany na amorficznym hydroksyfosforanosiarczanie glinu. | Podstawowy: 3 dawki podawane w schemacie 0-1-6 miesięcy. Dostępne są wersje dla noworodków/dzieci, młodzieży oraz dorosłych. |
| Heplisav B | Monowalentna | Nowoczesny preparat dla osób dorosłych (powyżej 18 roku życia), wyższa immunogenność dzięki zastosowaniu zaawansowanego adiuwantu CpG 1018. | Skrócony i szybki: tylko 2 dawki podawane w odstępie 1 miesiąca (schemat 0-1 miesiąc). |
| Twinrix | Skojarzona | Łączy antygen HBsAg z inaktywowanym wirusem zapalenia wątroby typu A (HAV), adiuwant: wodorotlenek glinu i fosforan glinu. | Standardowy: 3 dawki w schemacie 0-1-6 miesięcy. Przyspieszony dla dorosłych (np. przed nagłym wyjazdem): 3 dawki w dniach 0-7-21 oraz czwarta dawka uzupełniająca po 12 miesiącach. |
| Infanrix / Hexa / Haxacima / Vaxelis | Skojarzona (6w1) | Preparaty pediatryczne, komponenta HBsAg występuje obok antygenów błonicy, tężca, krztuśca, polio i Hib. | Ściśle dostosowany do Programu Szczepień Ochronnych dla niemowląt: najczęściej 3 dawki szczepienia pierwotnego (np. w 2, 4, 6 miesiącu życia) oraz dawka uzupełniająca w 2 roku życia. |
Bezpieczeństwo substancji
Rekombinowany HBsAg należy do najlepiej poznanych antygenów wykorzystywanych we współczesnych szczepionkach. Ponieważ preparat nie zawiera pełnego wirusa ani jego materiału genetycznego, nie istnieje ryzyko wywołania zakażenia HBV przez samą substancję czynną. Najczęstszymi zgłaszanymi reakcjami są:
- niegroźne odczyny miejscowe w obszarze iniekcji (ból, zaczerwienienie, stwardnienie), wynikające bezpośrednio z aktywności adiuwantu.
- ogólne objawy, takie jak przejściowe osłabienie czy stan podgorączkowy, występują rzadko.
HBsAg może być bezpiecznie podawana kobietom w ciąży oraz pacjentom w stanie głębokiej immunosupresji, u których ewentualnej modyfikacji podlega jedynie wielkość dawki w celu optymalizacji odpowiedzi odpornościowej.