Dysfagia (zaburzenia połykania) – przyczyny, objawy i leczenie

27. 9. 2022 · Ewelina Zygmunt · 6 minut czytania
  • dolegliwości układu mięśniowego

Połykanie stanowi dla nas naturalny proces transportowania pożywienia do układu pokarmowego. Jednak wiele osób może cierpieć z powodu częściowego bądź całkowitego upośledzenia tej czynności. Zaburzenia połykania zwane dysfagią mają wieloczynnikowy charakter, dlatego ich objawów nie można lekceważyć. Jakie mogą być przyczyny schorzenia i co powinno skłonić nas do zgłoszenia się do specjalisty?

Co to jest dysfagia?

Dysfagia (łac. “phagia” – jeść, “dys” – z trudnością) to termin medyczny odnoszący się do zaburzeń związanych z utrudnionym przechodzeniem pokarmu z jamy ustnej przez przełyk do żołądka. Schorzenie może utrudniać, a w skrajnych przypadkach wręcz uniemożliwiać połykanie treści pokarmowej podczas każdej z 4 faz tej czynności:

  • Przygotowawczej – problem doboru pokarmów odpowiednich do predyspozycji czynnościowo-anatomicznych,
  • Ustnej właściwej – trudności z obróbką pobranego pokarmu i transportem kęsa w kierunku gardła,
  • Gardłowej – brak inicjacji odruchu połykania pokarmu,
  • Przełykowej – utrudniony transport przełykowy.

Dla zrozumienia problemu warto poznać mechanizm fizjologicznego procesu połykania. Prawidłowy akt składa się z fazy ustnej, gardłowej i przełykowej. W pierwszym etapie pokarm zostaje rozdrobniony i wymieszany ze śliną, co ma ułatwić dalszą drogę kęsa przez kolejne odcinki przewodu pokarmowego. Z pomocą języka zostaje on przemieszczony do gardła, w którym dochodzi do skurczu podniebienia miękkiego i zamknięcia krtani. W wyniku fal perystaltycznych kęs zostaje przesunięty przez przełyk wprost do żołądka, gdzie rozpoczyna się proces trawienia. W dysfagii poszczególne lub wszystkie fazy są zaburzone.

Co to jest dysfagia

Dysfagia – przyczyny

Najczęstszą przyczyną zaburzeń połykania są nieprawidłowości anatomiczno-strukturalne, które dotyczą budowy jamy ustnej i gardła. Wśród schorzeń wymieniamy: rozszczepy podniebienia, rozszczepy warg, zaburzenia pracy mięśni twarzy, gardła i przełyku. Ponadto do przyczyn dysfagii należą:

  • Schorzenia neurologiczne – między innymi: choroba Parkinsona, neuropatie obwodowe, zespoły miasteniczne, pląsawica Huntingtona, stwardnienie zanikowe boczne, rdzeniowy zanik mięśni,
  • Choroby nowotworowe – nowotwory jamy ustnej, języka, gardła, przełyku, a także guzy występujące w obrębie czaszki i śródpiersia,
  • Zaburzenia psychiczne – dysfagia spowodowana lękiem przed przełykaniem (fagofobia),
  • Urazy głowy i rdzenia kręgowego,
  • Wole tarczycy,
  • Choroby powodujące zwężenie przełykuachalazja przełyku, nowotwory, uchyłki, zwężenia w wyniku zmian zapalnych, wrzodowych lub po oparzeniach. 

Gdy dysfagia dotyczy jedynie połykania pokarmów stałych, przyczyna może leżeć w powstałej przeszkodzie mechanicznej. Natomiast, jeśli obejmuje ona również płynne pokarmy, problem najprawdopodobniej jest bardziej złożony i dotyczy powyższych zaburzeń mięśniowo-nerwowych.

Dysfagia – objawy

Objawy dysfagii z reguły są dosyć charakterystyczne, w związku z tym nie stanowią trudności w rozpoznaniu schorzenia. Choremu może towarzyszyć długotrwały kaszel utrzymujący się przed lub po posiłku. Do pozostałych objawów wskazujących na dysfagię należą:

  • Uczucie ucisku w klatce piersiowej,
  • Pozostawanie dużych resztek pokarmu w ustach po jedzeniu,
  • Dostawanie się pokarmu do nosa lub krtani,
  • Odynofagia – ból podczas połykania,
  • Znacznie spowolnione spożywanie posiłków,
  • Zmiana barwy głosu po jedzeniu na nosowy lub „charkotliwy”,
  • Utrata masy ciała,
  • Zgaga i kwaśne odbijanie treści pokarmowej,
  • Ogólne złe samopoczucie.

Objawów dysfagii nie należy lekceważyć. Jako że pacjenci w przebiegu schorzenia zmagają się z przewlekłymi problemami przełykania, niechętnie przyjmują pokarmy i płyny, może to prowadzić do odwodnienia organizmu i niedożywienia. Sygnałem alarmowym jest także krwawienie z górnego odcinka przewodu pokarmowego pod postacią smolistych stolców lub krwistych wymiotów.

Dysfagia przyczyny

Dysfagia – leczenie 

Leczenie dysfagii ze względu na złożoność objawów i poważne konsekwencje zdrowotne należy prowadzić kompleksowo. Specjaliści, których konsultacja jest zazwyczaj niezbędna, to laryngolog, gastroenterolog, neurolog, logopeda i dietetyk. Lekarz w pierwszej kolejności powinien ocenić stan napięcia mięśni ust, a także zlecić szereg badań. Do postawienia diagnozy konieczne może być wykonanie diagnostyki obrazowej, m.in.: wideolaryngoskopii, zdjęcia RTG i ultrasonografii. Terapia dysfagii polega nie tylko na usprawnianiu procesu połykania u pacjenta, ale przede wszystkim zapobieganiu groźnym dla zdrowia i życia powikłań, jakimi są między innymi:

  • Zachłystowe zapalenie płuc,
  • Refluks żołądka,
  • Powikłania aspiracyjne, z możliwością poważnych infekcji – jedną z nich jest błonica. Bakteria przedostaje się do organizmu przez nos lub jamę ustną i kolonizuje błony śluzowe górnych dróg oddechowych.

Leczenie opiera się na łagodzeniu uporczywych objawów, dlatego do terapii zostają włączone leki na zgagę, leki na chrypkę, czy leki przeciwkaszlowe.

Dysfagia – ćwiczenia 

Program rehabilitacji w leczeniu dysfagii musi uwzględniać ćwiczenia wzmacniające wargi, języka, policzków oraz żuchwy. Głównym celem terapii jest zmniejszenie ryzyka aspiracji podczas spożywania posiłków i napojów. Ich regularne wykonywanie normalizuje poziom napięcia mięśni biorących udział w akcie połykania. Specjalista w ramach terapii może wykorzystywać tzw. ćwiczenia pośrednie i bezpośrednie. Pierwsze z nich polegają na pracy terapeuty z pacjentem bez użycia pokarmów i płynów, drugie wykorzystują pokarmy o różnej konsystencji.

Do najskuteczniejszych ćwiczeń przy dysfagii należą:

  1. Trening Shakera – pacjent unosi trzykrotnie głowę, następnie powraca do pierwotnej pozycji, odpoczywając przez minutę. Druga część polega na unoszeniu 30 razy głowy bez podnoszenia barków i ramion,
  2. Ćwiczenia artykulacyjne – wzmacniają narządy mowne,
  3. Manewr Masako – ćwiczenie to znacznie wzmacnia mięśnie tylnej ściany gardła. Trening polega na przegryzaniu wysuniętego koniuszka języka i jednoczesnym przełykaniu śliny,
  4. Ćwiczenia oddechowe,
  5. Ćwiczenia oporowe – próba poziomowego wysuwania języka, który napotyka opór szpatułki przyłożonej w obrębie bocznej i górnej krawędzi języka. Pacjent stara się stawiać opór, napinając mięśnie policzków.
Dysfagia leczenie

Czy dysfagia jest uleczalna?

To, czy objawy dysfagii ulegną cofnięciu, zależy od podstawowej przyczyny, która wywołuje schorzenie. Duże znaczenie w terapii ma również zwracanie szczególnej uwagi na dbałość o higienę jamy ustnej po każdym posiłku, usuwanie protezy zębowej na noc, spożywanie pokarmu w pozycji siedzącej lub półsiedzącej z oparciem pod kątem

Wskazówki dotyczące bezpiecznego przełykania:

  • Nie należy pić przez słomkę (chyba że czynność ta jest zalecana przez lekarza),
  • Jednorazowo należy przełykać niewielką ilość pokarmu,
  • Pomocne jest unikanie pokarmów o mieszanej konsystencji, np. zupy krem z grzankami oraz warzyw i owoców posiadających skórkę.

Podsumowanie

Wczesne rozpoznanie dysfagii pozwala na wdrożenie wielu skutecznych metod leczenia, które są w stanie znacznie ułatwić połykanie i zlikwidować przykre objawy schorzenia. Dlatego jeśli podejrzewamy dysfagię u siebie lub u kogoś ze swoich bliskich nie czekajmy do momentu pogłębienia problemu. Leczenie farmakologiczne połączone z rehabilitacją z pewnością przyniesie rezultaty.

Źródła:

  1.   Budrewicz S., Słotwiński K., Madetko N., Koszewicz M.: Zaburzenia połykania w chorobach układu nerwowego — diagnostyka i leczenie; Varia Medica 2018
  2.   Gadowska- Cicha A., Sieroń A., Cak M.: Dysfagia — objaw alarmujący; Chirurgia Polska 2004
  3.   Szczeklik A., Choroby wewnętrzne: stan wiedzy na rok 2010, Medycyna Praktyczna, 2010

Więcej artykułów na ten temat

  • Rwa udowa – przyczyny, objawy i leczenie

    Rwa udowa – przyczyny, objawy i leczenie

    · 6 minut czytania
    • dolegliwości układu mięśniowego
    Rwa udowa może w dużym stopniu utrudnić codzienne funkcjonowanie. Objawy schorzenia to przede wszystkim ostry, promieniujący ból. Obciążony kręgosłup wymaga odpowiedniej terapii u specjalisty.
  • Naderwany mięsień łydki (łydka tenisisty) – przyczyny, objawy i leczenie

    Naderwany mięsień łydki (łydka tenisisty) – przyczyny, objawy i leczenie

    · 6 minut czytania
    • dolegliwości układu mięśniowego
    Łydka tenisisty wymaga specjalistycznego leczenia. W złagodzeniu bolesnych dolegliwości pomagają leki przeciwbólowe oraz odpowiednio wdrożona fizjoterapia.
  • Naciągnięta pachwina – objawy, leczenie i ćwiczenia

    Naciągnięta pachwina – objawy, leczenie i ćwiczenia

    · 6 minut czytania
    • dolegliwości układu mięśniowego
    Kontuzja pachwiny może być wynikiem naciągnięcia mięśni, ścięgien lub więzadeł. Poznaj skuteczne ćwiczenia oraz sposoby, dzięki którym poradzisz sobie z tą dolegliwością!