Błonica (dyfteryt, dławiec) − przyczyny, objawy, leczenie i profilaktyka

Błonica – grupy ryzyka

Jak w przypadku chorób o podłożu infekcyjnym, bardziej narażone na zakażenie są osoby z zaburzeniami odporności, po przeszczepach i nieszczepione, a także podróżujące w rejony, gdzie choroba ta występuje częściej. Do grup ryzyka zalicza się także dzieci, które nie przyjęły pełnego cyklu szczepień, seniorów z osłabionym układem odpornościowym oraz osoby pracujące w ochronie zdrowia, mające częsty kontakt z chorymi.

Błonica – przyczyny

Błonicę wywołuje toksyna produkowana przez bakterię, tzw. maczugowca błonicy (Corynebacterium diphtheriae), która uszkadza komórki i tkanki organizmu. Jej obecność wywołuje stan zapalny w miejscach kontaktu z bakteriami i może prowadzić do powstawania charakterystycznych błon rzekomych w gardle. Toksyna odpowiada także za objawy ogólnoustrojowe choroby, wpływając na funkcjonowanie serca i układu nerwowego. Błonicą można zarazić od chorej osoby albo nosicieli, ponieważ do zakażenia dochodzi głównie drogą kropelkową i poprzez bezpośredni kontakt z wydzielinami.

Jak dochodzi do zakażenia dyfterytem?

Bakteria dostaje się do organizmu najczęściej przez jamę ustną lub nos. Następnie namnaża się w błonie śluzowej, która wyściela górne drogi oddechowe. Jest to najbardziej typowy przebieg infekcji błonicą.

Bakteria ta produkuje białkową toksynę, która przenika przez błonę śluzową lub uszkodzone tkanki i dostaje się do krwi. Po dostaniu się do krwiobiegu toksyna ta może prowadzić do uszkodzenia narządów wewnętrznych, m.in. wątroby, serca, nerek czy układu nerwowego.

Sprawdź też produkty na suchość w jamie ustnej.

Kiedy chory na błonicę zaraża?

Chory na błonicę zaraża głównie w pierwszych 2 tygodniach choroby, zwłaszcza gdy pojawiają się objawy gardłowe. Zakaźność utrzymuje się do momentu rozpoczęcia skutecznego leczenia antybiotykami.

Błonica − objawy

Objawy błonicy mogą różnić się w zależności od miejsca, w którym dojdzie do zakażenia. Jeśli bakteria zainfekuje górne drogi oddechowe, spowoduje błonicę gardła (dyfteryt) lub krtani (krup). Choroba może również rozwijać się na błonach śluzowych narządów płciowych, na zranionej skórze, spojówkach czy w uszach.

Błonica gardła – objawy

Pierwsze objawy dyfterytu gardła to:

• Ból gardła, 
• Problemy z połykaniem, 
• Lekka gorączka i bladość. 

Dodatkowo mogą pojawić się naloty w gardle (przypominające błony) i powiększone węzły chłonne. Wokół nalotów błona śluzowa jest zwykle mocno przekrwiona. 

• Innym objawem dyfterytu jest zaburzenie mowy. W związku z infekcją pojawia się tzw. mowa kluskowata. 
• W związku z obrzękiem węzłów chłonnych, u chorego zmienia się wygląd szyi. 
• Ponadto w efekcie zatrucia organizmu toksynami mogą wystąpić zaburzenia rytmu serca.

Objawy błonicy krtani

Krup, czyli inaczej mówiąc błonica krtani, występuje przeważnie u dzieci. Objawia się:

• Obrzękiem krtani, 
• Kaszlem (który brzmieniem przypomina szczekanie)
• Dusznościami.

Dodatkowo może wystąpić chrypka, która jest efektem nalotów na strunach głosowych. W konsekwencji dziecko może mieć duże problemy z mówieniem i oddychaniem.

Dyfteryt nosa – objawy

Najlżejszą postacią błonicy jest błonica nosa. Jakie są objawy dyfterytu tej postaci?

• Objawia się ona ropno-krwistymi wyciekami z nosa (czasem tylko jednostronnymi). 
• Dodatkowo pojawić się mogą wolno gojące się rany w nosie i nad górną wargą. 
• Ta postać nie daje objawów ogólnych.

Sprawdź też leki i tabletki na ból gardła.

Błonica u dzieci i u dorosłych – przebieg

Przebieg błonicy różni się w zależności od wieku pacjenta. U dzieci infekcja zwykle daje bardziej charakterystyczne objawy gardłowe, natomiast u dorosłych może przebiegać nietypowo, co utrudnia szybkie rozpoznanie i leczenie.

Błonica u dzieci

U najmłodszych błonica (dyfteryt) objawia się najczęściej silnym bólem gardła, trudnościami w połykaniu i wysoką gorączką. Typowym symptomem jest tworzenie się szarawych nalotów w gardle, które mogą prowadzić do duszności i tzw. dławca. Nieleczona błonica u dzieci stanowi poważne zagrożenie życia.

Błonica u dorosłych

U dorosłych choroba nierzadko ma łagodniejszy przebieg – objawy mogą przypominać zwykłą anginę lub infekcję dróg oddechowych. Mimo to, ryzyko groźnych powikłań, takich jak uszkodzenie serca czy układu nerwowego, pozostaje wysokie. Niewłaściwe rozpoznanie błonicy u dorosłych opóźnia wdrożenie skutecznej terapii.

Jak wykryć błonicę? Diagnostyka

Diagnostykę błonicy prowadzi lekarz rodzinny lub pediatra, który ocenia objawy kliniczne i przebieg choroby. W celu potwierdzenia wykonuje się badania laboratoryjne – posiew z gardła na obecność Corynebacterium diphtheriae, testy serologiczne oraz ocenę stanu ogólnego chorego.

Błonica – jak leczyć?

Leczenie błonicy jest pilne i zawsze wymaga hospitalizacji. Kluczowe znaczenie ma szybkie podanie surowicy przeciwbłoniczej neutralizującej toksynę, a także antybiotyków – najczęściej penicyliny lub erytromycyny. Chory powinien być izolowany, aby ograniczyć ryzyko rozprzestrzeniania się bakterii. Wspierająco stosuje się leki przeciwgorączkowe, odpoczynek oraz odpowiednie nawodnienie. W razie bólu lub dyskomfortu zaleca się stosowanie leków przeciwbólowych.

Jak długo trwa błonica i leczenie?

Objawy błonicy mogą utrzymywać się od kilkunastu dni do kilku tygodni, a proces zdrowienia jest zwykle dłuższy u pacjentów z powikłaniami. Antybiotykoterapia trwa najczęściej 10–14 dni, a hospitalizacja do momentu ustąpienia ryzyka zakaźności. W trakcie leczenia warto wspierać florę bakteryjną organizmu, stosując probiotyki.

Błonica – powikłania

Wszystkie postacie choroby poza błonicą nosa, mogą prowadzić do ciężkich powikłań. W wyniku, których może dojść do zaburzeń rytmu serca, zapalenia mięśnia sercowego czy zaburzeń oddychania. W efekcie przebiegu błonicy mogą pojawiać się też wtórne zakażenia innymi bakteriami, czy też zapalenie płuc. 

Najczęstsze powikłania błonicy to:

• Zapalenie mięśnia sercowego,
• Arytmie i nagłe zatrzymanie krążenia,
• Zapalenie nerwów obwodowych z porażeniem,
• Niewydolność oddechowa wskutek tworzenia się błon w gardle,
• Wtórne zakażenia bakteryjne, w tym zapalenie płuc,
• Uszkodzenia nerek i ośrodkowego układu nerwowego.

W przypadku problemów z sercem po przebytym dyfterycie warto stosować odpowiednie preparaty na serce.

Błonica – profilaktyka. Jak uchronić się przed dyfterytem?

Najskuteczniejszą ochroną przed błonicą (dyfterytem) są szczepienia na błonicę, w tym DTP lub DTaP,  z regularnymi dawkami przypominającymi w zalecanych odstępach. Ważne jest także unikanie kontaktu z osobami zakażonymi, dbanie o higienę rąk i dróg oddechowych, wzmacnianie odporności poprzez zdrową dietę, aktywność fizyczną i odpowiednią ilość snu, a także ograniczenie stresu i dbałość o ogólny stan zdrowia.

Planując podróż, warto też sprawdzić zalecenia dotyczące szczepień za granicę.

Błonica – podsumowanie

W przypadku podejrzenia wystąpienia blonicy, lepiej skonsultować się z lekarzem. Choroba ta wymaga leczenia szpitalnego. W szpitalu choremu podaje się przeciwciała skierowane przeciw toksynie błoniczej, stosowne antybiotyki i inne leki łagodzące objawy choroby. 

Choroba ta jest uleczalna, natomiast jej powikłania mogą trwale uszkodzić organizm. Ponadto nieleczona może często mieć skutki śmiertelne. Profilaktyka polega na przyjęciu szczepienia ochronnego.

Źródła:

1. Medycyna Praktyczna, portal dla lekarzy, Błonica [dostęp 27.08.2025]
2. Szczepionki przeciw błonicy w Programie Szczepień Ochronnych [dostęp 27.08.2025]
3. Z. Dziubek, Choroby zakaźne i pasożytnicze, Wydawnictwo PZWL, Warszawa 2010.