Modafinil
Co to jest modafinil?
Modafinil to lek działający psychostymulująco i w zależności od dawki nasilający stan czuwania.Znalazł szerokie zastosowanie w leczeniu zaburzeń snu. W badaniach nieklinicznych modafinil wykazuje słabe lub nieistotne działanie na receptory biorące udział w regulacji stanu snu i czuwania (np. receptory dla adenozyny, benzodiazepin, dopaminy, GABA, histaminy, melatoniny, noradrenaliny, oreksyny i serotoniny).
Na co stosuje się modafinil?
Wskazania ogólne:
- Leczenie nadmiernej senności związanej z narkolepsją, z katapleksją lub bez niej.
Wskazania szczegółowe:
- Narkolepsja (napady nagłej senności, katapleksja).
- Nadmierna senność w przebiegu obturacyjnego bezdechu sennego (OBS).
- Zaburzenia snu związane z pracą zmianową.
Jak działa modafinil?
Dokładny mechanizm działania nie jest w pełni poznany. W badaniach nieklinicznych modafinil wykazuje słabe lub nieistotne działanie na receptory biorące udział w regulacji stanu snu i czuwania (np. receptory dla adenozyny, benzodiazepin, dopaminy,GABA, histaminy, melatoniny, noradrenaliny, oreksyny i serotoniny). Modafinil nie hamuje również aktywności cyklazy adenylowej, katecholo-O-metylotransferazy, dekarboksylazy kwasu glutaminowego, MAO-A i B, syntazy tlenku azotu, fosfodiesteraz II-VI ani hydroksylazy tyrozynowej. Modafinil nie jest bezpośrednim agonistą receptora dopaminowego, jednakże dane in vivo i in vitro wskazują, że modafinil wiąże się z transporterem dopaminy i hamuje zwrotny wychwyt dopaminy. Nasilające stan czuwania działanie modafinilu jest hamowane przez antagonistów receptora D1/D2, co wskazuje, że ma on pośrednie działanie agonistyczne.
Postacie farmaceutyczne w jakich występuje modafinil
Forma doustna
- Tabletki
Dawkowanie modafinilu
- Dorośli: Zalecana początkowa dawka dobowa wynosi 200 mg. Całkowitą dawkę dobową można przyjmować w pojedynczej dawce rano lub w dwóch dawkach podzielonych, rano i w południe, w zależności od oceny stanu pacjenta przez lekarza oraz odpowiedzi pacjenta na leczenie. U pacjentów z niewystarczającą reakcją na dawkę początkową 200 mg modafinilu można stosować dawki do 400 mg w jednej lub dwóch dawkach podzielonych.
- Pacjenci z zaburzeniami czynności wątroby: U pacjentów z ciężkim zaburzeniami czynności wątroby należy zmniejszyć dawkę modafinilu o połowę.
- Pacjenci w podeszłym wieku: Dostępne są tylko ograniczone dane dotyczące stosowania modafinilu u pacjentów w podeszłym wieku. Biorąc pod uwagę możliwość zmniejszenia klirensu i zwiększenia ekspozycji ogólnoustrojowej, zaleca się, aby u pacjentów w wieku powyżej 65 lat rozpoczynać leczenie od dawki 100 mg na dobę.
- Okresowo należy kontrolować stan pacjenta i dokonywać klinicznej oceny konieczności dalszego leczenia.
Modafinil a ciąża
Istnieją tylko ograniczone dane dotyczące stosowania modafinilu u kobiet w okresie ciąży. Badania na zwierzętach wykazały toksyczny wpływ na reprodukcję. Nie jest zalecany do stosowania w okresie ciąży. Ponieważ modafinil może zmniejszać skuteczność doustnych środków antykoncepcyjnych, konieczne jest stosowanie alternatywnych, dodatkowych metod antykoncepcyjnych.
Modafinil a karmienie piersią
Modafinil nie powinien być stosowany podczas karmienia piersią. Na podstawie danych farmakodynamicznych/toksykologicznych dotyczących zwierząt stwierdzono przenikanie modafinilu/metabolitów do mleka.
Alkohol i inne czynniki modyfikujące stosowanie modafinilu
Alkohol może nasilać działania niepożądane modafinilu lub maskować odczucie zmęczenia. Nie zaleca się łączenia tych dwóch substancji. Alkohol może nasilać działania niepożądane modafinilu, takie jak zawroty głowy, senność i zaburzenia psychiczne.
Przeciwwskazania w stosowaniu modafinilu
Główne przeciwwskazania
- Nadwrażliwość na modafinil.
- Pacjenci z zaburzeniami rytmu serca.
- Niekontrolowane, umiarkowane lub ciężkie nadciśnienie tętnicze.
- Ciąża.
- Okres karmienia piersią.
Uwagi dodatkowe
- Ostrożność przy zaburzeniach lękowych, psychozach i manii ze względu na ryzyko nasilenia objawów.
- Może wywoływać poważne reakcje skórne (zgłaszano przypadki ciężkiej wysypki wymagającej hospitalizacji i przerwania leczenia w związku ze stosowaniem modafinilu, występujące w ciągu 1 do 5 tygodni od rozpoczęcia leczenia.
- Ponieważ modafinil może zmniejszać skuteczność doustnych środków antykoncepcyjnych, konieczne jest stosowanie alternatywnych, dodatkowych metod antykoncepcyjnych.
- U wszystkich pacjentów przed rozpoczęciem leczenia modafinilem zaleca się badanie EKG. W przypadku stwierdzenia nieprawidłowości, przed rozważeniem leczenia modafinilem konieczne są dalsze badania diagnostyczne i leczenie u specjalisty.
- Modafinil nasila stan czuwania, dlatego należy zwracać uwagę na objawy bezsenności u pacjentów.
- W razie wystąpienia pierwszych oznak wysypki należy przerwać leczenie modafinilem i nie wznawiać go.
Skutki uboczne modafinilu
Możliwe działania niepożądane
- Bóle głowy (najczęstsze).
- Nerwowość, niepokój, drażliwość.
- Bezsenność.
- Nudności, biegunka.
- Kołatanie serca, wzrost ciśnienia.
- Suchość w ustach.
- Splątanie.
- Niewyraźne widzenie.
- Zaparcia.
- Depresja, lęk.
Częstość i charakter działań ubocznych
- Bardzo często: bóle głowy.
- Często: zmniejszenie łaknienia, nerwowość, bezsenność, lęk, depresja, zaburzenia myślenia, splątanie, drażliwość, zawroty głowy, senność, parestezja, niewyraźne widzenie, częstoskurcz, kołatanie serca, rozszerzenie naczyń krwionośnych, ból brzucha, nudności, suchość w jamie ustnej, biegunka, niestrawność, zaparcie, ogólne osłabienie, ból w klatce piersiowej, nieprawidłowe wyniki prób wątrobowych, zależne od dawki zwiększenie aktywności fosfatazy zasadowej i GGTP.
- Niezbyt często: apalenie gardła lub zatok przynosowych, eozynofilia, leukopenia, niezbyt nasilone reakcje alergiczne (np. objawy alergicznego nieżytu nosa), hipercholesterolemia, hiperglikemia, cukrzyca, zwiększone łaknienie, zaburzenia snu, labilność emocjonalna, osłabienie libido, wrogość, depersonalizacja, zaburzenia osobowości, nietypowe sny, pobudzenie emocjonalne, agresja, myśli samobójcze, nadpobudliwość psychoruchowa, dyskinezy, hipertonia, hiperkineza, niepamięć, migrena, drżenie, pobudzenie OUN, niedoczulica, brak koordynacji ruchów, zaburzenia ruchowe, zaburzenia mowy lub smaku, nieprawidłowe widzenie, zespół suchego oka, ekstrasystolie, zaburzenia rytmu serca, bradykardia, nadciśnienie tętnicze, niedociśnienie tętnicze, duszność, wzmożony kaszel, astma, krwawienie z nosa, nieżyt nosa, wzdęcie, refluks żołądkowo-przełykowy, wymioty, utrudnione połykanie, zapalenie języka, owrzodzenie jamy ustnej, nadmierne pocenie się, wysypka, trądzik, świąd, ból pleców, szyi, mięśni, miastenia, skurcze łydek, bóle stawów, drżenie, nieprawidłowy skład moczu, częstsze oddawanie moczu, zaburzenia miesiączkowania, obrzęk obwodowy, pragnienie, nieprawidłowe EKG, zwiększenie lub zmniejszenie masy ciała.
- Rzadko: omamy, mania, psychoza.
Interakcje modafinilu z innymi lekami i substancjami
- Doustne środki antykoncepcyjne: Kobiety w wieku rozrodczym podczas leczenia i przez 2 mies. po odstawieniu modafinilu powinny stosować skuteczne metody antykoncepcyjne. Skuteczność doustnych środków antykoncepcyjnych może być zmniejszona w wyniku indukcji izoenzymów CYP3A4/5 przez modafinil. U pacjentek leczonych modafinilem zaleca się stosowanie alternatywnych lub dodatkowych metod antykoncepcji.
- Leki przeciwzakrzepowe: W związku z możliwym hamowaniem CYP2C9 przez modafinil, klirens warfaryny może być zmniejszony w przypadku równoległego podawania modafinilu. Należy regularnie monitorować czas protrombinowy w pierwszych 2 miesiącach leczenia modafinilem oraz po zmianach dawkowania modafinilu
- Leki przeciwdepresyjne: Niektóre trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne i selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny są metabolizowane głównie przez CYP2D6. U pacjentów z niedoborem CYP2D6 (ok. 10% populacji rasy białej) większą rolę odgrywa szlak metaboliczny z udziałem CYP2C19, mający zwykle drugorzędne znaczenie. Ponieważ modafinil może hamować CYP2C19, u tych pacjentów może być konieczne stosowanie niższych dawek leków przeciwdepresyjnych.
- Leki przeciwzakrzepowe: Modafinil, poprzez hamowanie aktywności izoenzymu CYP2C9, może zmniejszać klirens równolegle podawanej warfaryny. Należy regularnie monitorować czas protrombinowy w pierwszych 2 miesiącach leczenia modafinilem oraz po zmianach jego dawkowania.
- Leki przeciwdrgawkowe: Równoległe stosowanie silnych induktorów enzymów cytochromu P-450, takich jak karbamazepina i fenobarbital, może prowadzić do zmniejszenia stężenia modafinilu w osoczu.
- Inne produkty lecznicze: Modafinil może zmniejszać klirens równolegle podawanych leków, których eliminacja odbywa się głównie poprzez metabolizm CYP2C19 (np. diazepam, propranolol, omeprazol); konieczne może być zmniejszenie dawki.Modafinil w badaniach in vitro na ludzkich hepatocytach indukował izoenzymy CYP1A2, CYP2B6 i CYP3A4/5. Nie można wykluczyć podobnego działania in vivo, co mogłoby prowadzić do zmniejszenia stężenia we krwi i osłabienia działania leczniczego leków metabolizowanych przez te izoenzymy. Wyniki badań klinicznych sugerują, że najsilniej działanie to może dotyczyć substancji będących substratami CYP3A4/5, które przechodzą istotną eliminację przedogólnoustrojową, zwłaszcza z udziałem enzymów CYP3A w przewodzie pokarmowym (np. cyklosporyna, inhibitory proteazy HIV, buspiron, triazolam, midazolam oraz większość antagonistów kanału wapniowego i statyn). Opisano przypadek zmniejszenia stężenia cyklosporyny o 50% u pacjenta otrzymującego cyklosporynę, u którego wdrożono równoległe leczenie modafinilem.
Przechowywanie modafinilu
- Przechowywać w temperaturze pokojowej.
- Chronić przed wilgocią i światłem.
- Przechowywać w miejscu niedostępnym dla dzieci.