Octan uliprystalu, Ulipristali acetas - dawkowanie, działanie, ulotka, skutki uboczne

Mechanizm działania

Octan uliprystalu działa poprzez wiązanie się z receptorem progesteronowym i modyfikowanie odpowiedzi organizmu na działanie progesteronu. Należy do grupy selektywnych modulatorów receptora progesteronowego (SPRM), co oznacza, że jego wpływ na ten receptor może różnić się w zależności od rodzaju tkanki.

Jednym z najważniejszych efektów działania octanu uliprystalu jest hamowanie lub opóźnianie owulacji. Substancja wpływa na proces dojrzewania pęcherzyka jajnikowego oraz wyrzut hormonu luteinizującego (LH), który jest niezbędny do uwolnienia komórki jajowej. Dzięki temu może przesunąć moment owulacji, jeśli zostanie zastosowana przed jej wystąpieniem. Octan uliprystalu wpływa również na endometrium (błonę śluzową macicy), powodując przejściowe zmiany zależne od działania progesteronu.

W badaniach farmakologicznych wykazano, że octan uliprystalu wykazuje bardzo małe powinowactwo do receptorów glikokortykosteroidowych i androgenowych, natomiast nie wykazuje istotnego powinowactwa do receptora estrogenowego. Te właściwości odróżniają go od innych substancji działających na układ hormonalny.

Warto podkreślić, że octan uliprystalu nie jest środkiem wczesnoporonnym. Jego działanie związane jest przede wszystkim z wpływem na procesy zachodzące przed owulacją, a nie z przerywaniem istniejącej ciąży. Substancja nie powoduje usunięcia zagnieżdżonego zarodka ani nie przerywa już rozpoczętej ciąży.

Właściwości farmakokinetyczne

Po podaniu doustnym octan uliprystalu szybko wchłania się z przewodu pokarmowego, a maksymalne stężenie substancji w osoczu osiągane jest zwykle po około 1-1,5 godziny. Spożycie posiłku, szczególnie wysokotłuszczowego, może opóźnić osiągnięcie maksymalnego stężenia do około 3 godzin, jednak nie wpływa istotnie na całkowitą ilość substancji wchłoniętej do organizmu. Z tego względu preparat może być przyjmowany niezależnie od posiłków.

Octan uliprystalu w dużym stopniu wiąże się z białkami osocza (około 97–99%) i jest metabolizowany głównie w wątrobie z udziałem enzymu CYP3A4. Powstające w tym procesie związki mogą zachowywać częściową aktywność biologiczną. Okres półtrwania substancji wynosi około 32–38 godzin. Octan uliprystalu jest wydalany głównie z kałem, a w mniejszym stopniu z moczem, a jego stężenie w organizmie stopniowo zmniejsza się w ciągu kolejnych dni po przyjęciu dawki.

Wskazania do stosowania - dwie dawki, dwa różne cele

Octan uliprystalu występował w Polsce i w Unii Europejskiej w dwóch dawkach, które odpowiadały dwóm zupełnie różnym wskazaniom klinicznym.

Dawka 30 mg stosowana jest w antykoncepcji awaryjnej - doraźnie, po stosunku płciowym bez zabezpieczenia lub po zawodnej metodzie antykoncepcji, do 120 godzin (5 dni) od zdarzenia. To jedyne zastosowanie octanu uliprystalu, które pozostaje dziś dostępne w Polsce.

Dawka 5 mg była wcześniej stosowana w leczeniu objawowym mięśniaków macicy, między innymi w celu zmniejszenia ich objętości i ograniczenia związanych z nimi objawów. W 2020 roku stosowanie tej dawki zostało ponownie ocenione przez europejski Komitet ds. Oceny Ryzyka w Ramach Nadzoru nad Bezpieczeństwem Farmakoterapii (PRAC) ze względu na zgłaszane przypadki ciężkiego uszkodzenia wątroby. Po analizie dostępnych danych uznano, że ryzyko związane ze stosowaniem tych preparatów przewyższa korzyści. W konsekwencji produkty lecznicze zawierające octan uliprystalu w dawce 5 mg zostały wycofane z obrotu w Unii Europejskiej w 2020 roku.

Tabela porównawcza dawek:

Dawkowanie

W antykoncepcji awaryjnej stosuje się jedną tabletkę 30 mg doustnie, jak najszybciej po stosunku, nie później niż do 120 godzin. Tabletkę można przyjąć niezależnie od posiłku, o dowolnej porze dnia i w dowolnym dniu cyklu.

Jeżeli w ciągu 3 godzin od przyjęcia tabletki wystąpią wymioty, istnieje ryzyko, że substancja nie została wchłonięta w wystarczającym stopniu. W takiej sytuacji należy skonsultować dalsze postępowanie z lekarzem lub farmaceutą, ponieważ może być konieczne przyjęcie kolejnej dawki.

Dawka 5 mg octanu uliprystalu, która była wcześniej stosowana w leczeniu objawowym mięśniaków macicy, nie ma obecnie zastosowania klinicznego w Unii Europejskiej, ponieważ preparaty zawierające tę dawkę zostały wycofane z obrotu w 2020 roku.

Przeciwwskazania, interakcje i środki ostrożności

Octan uliprystalu nie powinien być stosowany u kobiet, u których występuje ciąża lub jej podejrzenie, ponieważ substancja nie jest przeznaczona do stosowania w celu przerywania istniejącej ciąży. Przeciwwskazaniem jest również nadwrażliwość na octan uliprystalu lub którykolwiek składnik preparatu.

Szczególną ostrożność należy zachować w przypadku karmienia piersią. Octan uliprystalu przenika do mleka kobiecego, dlatego zgodnie z aktualnymi zaleceniami po przyjęciu dawki 30 mg zaleca się przerwę w karmieniu przez około 36 godzin. W tym czasie pokarm należy odciągać i usuwać, aby utrzymać laktację.

Na działanie octanu uliprystalu mogą wpływać niektóre leki i preparaty roślinne. Substancje będące induktorami enzymu CYP3A4 mogą zmniejszać jego stężenie w organizmie, a tym samym osłabiać skuteczność działania. Dotyczy to między innymi takich substancji jak ryfampicyna, karbamazepina, fenytoina oraz preparaty zawierające ziele dziurawca. Szczególnie ważne jest poinformowanie lekarza lub farmaceuty o stosowaniu preparatów ziołowych, ponieważ mogą one wpływać na działanie leków.

Octan uliprystalu nie wymaga rezygnacji ze stałej antykoncepcji hormonalnej, ale może czasowo zmniejszyć jej skuteczność. Po jego zastosowaniu zaleca się stosowanie dodatkowego zabezpieczenia, np. prezerwatywy, zgodnie z zaleceniami dotyczącymi konkretnej metody antykoncepcji.

Działania niepożądane

Działania niepożądane po zastosowaniu octanu uliprystalu nie występują u każdej osoby, są zwykle łagodne lub umiarkowane i ustępują samoistnie.

Często występujące:

• ból głowy
• nudności 
• dyskomfort w jamie brzusznej
• wymioty
• zmęczenie
• zawroty głowy
• wahania nastroju
• ból mięśni lub pleców
• tkliwość piersi 
• opóźnienie wystąpienia miesiączki. 

Niezbyt często:

• objawy przypominające grypę
• niepokój, bezsenność lub senność 
• migrena
• zaburzenia widzenia
• zmiany apetytu
• biegunka
• suchość w jamie ustnej
• wzdęcia
• zmiany skórne lub świąd. 

Z lekarzem warto skontaktować się, jeśli po zastosowaniu leku pojawi się silny ból brzucha albo gdy miesiączka jest znacznie opóźniona w stosunku do spodziewanego terminu. Konsultacji wymaga również podejrzenie ciąży lub wystąpienie nietypowych objawów, które budzą niepokój.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania

Karta substancji

Źródła:

1. European Medicines Agency, ellaOne - Charakterystyka Produktu Leczniczego, Aneks I.
2. European Medicines Agency, Ulipristal acetate for uterine fibroids: EMA recommends restricting use, komunikat CHMP, listopad 2020.
3. European Medicines Agency, Ulipristal acetate 5mg medicinal products - referral, ema.europa.eu.
4. Główny Inspektorat Farmaceutyczny, decyzje o wstrzymaniu w obrocie produktów leczniczych zawierających octan uliprystalu 5 mg, 13 marca 2020 r.
5.  Ulipristal acetate, a progesterone receptor modulator for emergency contraception; Shilpa P Jadav , Dinesh M Parmar
6. Markers of Cellular Proliferation, Apoptosis, Estrogen/Progesterone Receptor Expression and Fibrosis in Selective Progesterone Receptor Modulator (Ulipristal Acetate)-Treated Uterine Fibroids; Iwona Szydłowska, Marta Grabowska, Jolanta Nawrocka-Rutkowska, Małgorzata Piasecka, Andrzej Starczewski
7. Praca przeglądowa, Mechanism of Action of Ulipristal Acetate for Emergency Contraception: A Systematic Review, Frontiers in Pharmacology, 2015.
8. Krajowe Konsultanci i Zespół Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego, stanowisko dotyczące zastosowania octanu uliprystalu w antykoncepcji awaryjnej.
9. Emergency contraception -- mechanisms of action; Kristina Gemzell-Danielsson, Cecilia Berger, Lalitkumar P G L
10. European Medicines Agency (EMA). ellaOne – European Public Assessment Report (EPAR). https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/ellaone 
11. Charakterystyka Produktu Leczniczego ellaOne 30 mg, URPL.