Dyskinezy − skąd biorą się drżenia, tiki czy dystonia?

19. 10. 2020 · Karolina Rudowska · 7 minut czytania
  • objawy
Dyskinezy − skąd biorą się drżenia, tiki czy dystonia?

Dyskinezą nazywa się niekontrolowane i niezależne od woli ruchy ciała. Mogą dotyczyć kończyn, palców, tułowia, szyi, głowy, twarzy czy języka i warg. Przyczyną pojawienia się ruchów mimowolnych mogą być uszkodzenia w obrębie układu nerwowego, choroby o podłożu genetycznym, niektóre schorzenia ogólnoustrojowe czy powikłania stosowania leków, np. neuroleptyków. Jakie formy przyjmują dyskinezy i w jaki sposób się je leczy?

Czym są dyskinezy?

Dyskinezy to niekontrolowane i nieskoordynowane ruchy ciała. Najczęściej dotyczą kończyn oraz głowy, ale mogą obejmować również tułów. Takie ruchy nie są zależne od Twojej woli i nie masz na nie wpływu. Do grupy dyskinez zaliczamy m.in. drżenie, tiki, pląsawicę, dystonię, mioklonie czy atetozę. Dyskinezy mogą pojawić się w przebiegu różnych chorób o podłożu neurologicznym, głównie w przypadku uszkodzenia jąder podstawnych, czyli struktur obecnych w mózgu. Część dyskinez może być także uwarunkowana genetycznie. Dyskinezy wczesne i dyskinezy późne są natomiast efektem ubocznym stosowania niektórych leków.  

Dyskinezy - drżenie dłoni

W jaki sposób objawiają się dyskinezy? 

Objawy dyskinez mogą być różnorodne w zależności od typu ruchów mimowolnych.

Najczęściej wyróżnia się:

1. Tiki

To szybkie, krótkie i nagłe ruchy. Mają charakter stereotypowy, skoordynowany  i powtarzalny. Mogą być proste (np. mruganie, podnoszenie brwi, wzruszenie ramionami) lub złożone (np. podskakiwanie, skręcanie ciała, kucanie). Czasem tiki nie mają profilu ruchowego, a głosowy i występują pod postacią wydawania prostych dźwięków (np. pochrząkiwania, sapania, cmokania) lub bardziej skomplikowanych odgłosów (np. powtarzania słów lub nawet pełnych zdań). Takie ruchy i dźwięki nie są zależne od Twojej woli (ale zazwyczaj chory przez jakiś czas potrafi je powstrzymać), pojawiają się najczęściej seriami i zwykle nasilają się pod wpływem silnych emocji lub zmęczenia. Ich nasilenie zmniejsza się natomiast podczas wykonywania czynności, które wymagają skupienia i koncentracji. Tiki w ogólnej populacji występują dość często, częściej u mężczyzn. Najcięższa postać tików występuje w zespole Gillesa de la Tourette’a.

2. Drżenie

Nazywa się tak oscylacyjny i rytmiczny ruch. Nie zawsze dotyczy tylko dłoni i rąk, może obejmować też inne części ciała, np. język czy głowę. Wyróżnić można:

  • drżenie spoczynkowe występuje w spoczynku, gdy dana część ciała jest podparta i nie musi przeciwstawiać się sile grawitacji (np. drżenie dłoni swobodnie ułożonych na kolanach),
  • drżenie posturalne pojawia się w określonych pozycjach, przy braku podparcia, np. drżenie rąk wysuniętych przed siebie,
  • drżenie izometryczne pojawia się podczas napinania określonej grupy mięśniowej (np. przy zaciskaniu pięści),
  • drżenie kinetyczne występuje podczas ruchu dowolnego, a drżenie zamiarowe nasila się przy wykonywaniu ruchu, gdy zbliżasz się do celu (np. nasilenie drżenia ręki, im bliżej kubka się znajduje),
  • drżenie zadaniowe charakteryzuje się mimowolnym drżeniem tylko podczas wykonywania określonych czynności np. pisania,
  • drżenie samoistne występuje najczęściej. Dotyczy nawet 5 − 6% populacji i często występuje rodzinnie.

Drżenie należy także do podstawowych objawów choroby Parkinsona. Typowo występuje w spoczynku, dotyczy głównie dystalnych (dalszych) części kończyn i ma jednostronny początek.

Dyskinezy w chorobie Parkinsona

3. Dystonia

To mimowolne skręcanie i wyginanie różnych części ciała lub przyjmowanie nienaturalnej pozycji. Przyczyną są silne skurcze mięśni o przeciwstawnym działaniu. Najczęstszą postacią dystonii jest kręcz karku, który skutkuje nieprawidłowym i przymusowym ustawieniem głowy. Wraz z upływem czasu układanie danej części ciała w niepoprawnej pozycji utrwala się. U niektórych pacjentów bodźce dotykowe zmniejszają dokuczliwe objawy. Sprawdź też artykuł: Kręcz szyi. Zapobieganie „esemesowej szyi”.

4. Pląsawica

Charakteryzuje się nagłymi, ale pełnymi i płynnymi ruchami, które mogą przypominać pląsanie lub teatralne ruchy taneczne. Nasilają się zwykle pod wpływem próby wykonania ruchów dowolnych. Towarzyszy im obniżone napięcie mięśniowe. Ruchy pląsawicze mogą wydawać się skoordynowane, ale w rzeczywistości w sposób losowy przemieszczają się z jednej części ciała do kolejnej. Przyczyną pląsawicy może być choroba Huntingtona, czyli choroba układu nerwowego o podłożu genetycznym.

Dyskinezy i pląsawica

5. Mioklonie

To szybkie, nierytmiczne „zrywania” lub „szarpnięcia” mięśni. Ich przyczyną są nagłe skurcze lub spadki napięcia mięśni. Mogą obejmować pojedyncze mięśnie lub całe grupy mięśniowe. Czasem pojawiają się podczas zasypiania i nazywamy je wówczas miokloniami przysennymi. Przykładem fizjologicznych mioklonii jest także czkawka. Niefizjologiczne mioklonie mogą być objawem poważnej choroby układu nerwowego. Mioklonie mogą być także manifestacją padaczki.

6. Atetoza

Nazywa się tak powolne, nieregularne i skręcające ruchy. Z uwagi na ich wijący charakter, nazywane są także robaczkowymi. Ruchy atetotyczne najczęściej dotyczą palców dłoni, ale mogą obejmować też całe kończyny, tułów, szyję, twarz czy usta. Przyczyną atetozy są nieskoordynowane skurcze przeciwstawnych mięśni. Jedną z przyczyn atetozy może być mózgowe porażenie dziecięce.

O atetozie pisałam w artykule: Atetoza − przyczyna mimowolnych ruchów ciała.

7. Balizm

Cechuje się nagłym i zamaszystym wyrzutem proksymalnych części kończyn. Ruchy balistyczne są gwałtowne, bezcelowe, o dużej amplitudzie i najczęściej dotyczą jednej połowy ciała (hemibalizm.) Mogą nasilać się pod wpływem emocji i przy dużej aktywności ruchowej. Najczęstszą przyczyną pojawienia się ruchów mimowolnych o charakterze hemibalizmu jest uszkodzenie jądra niskowzgórzowego.

Więcej na ten temat pisałam w artykule: Balizm: objaw „tańczących” rąk i nóg.

Dyskinezy i balizm

Dyskinezy polekowe

Dyskineza może być także powikłaniem po stosowaniu niektórych leków (np. neuroleptyków czy innych leków z grupy antagonistów receptorów dopaminowych). Dyskinezy późne mogą pojawić się po kilku miesiącach lub latach leczenia przeciwpsychotycznego, nawet jeżeli takie leczenie zostało przerwane.

Szacuje się, że problem późnych dyskinez może dotykać nawet 20% leczonych pacjentów. Najczęściej obserwuje się niezależne od woli ruchy warg, języka oraz grymasy twarzy. Jednak dyskinezy mogą przybrać też formę ruchów pląsawiczych, dystonii dotyczącej kończyn lub tułowia, atetozy czy mioklonii. Takie mimowolne ruchy nasilają się pod wpływem emocji, a zanikają podczas snu. Chory w pewnym, ograniczonym stopniu jest czasem w stanie nad nimi zapanować.

Z biegiem czasu mogą ulegać nasileniu i utrudniać choremu połykanie, mówienie czy chód. Czynniki ryzyka pojawienia się dyskinez późnych obejmują starszy wiek pacjenta, płeć żeńską, nadużywanie alkoholu i długotrwałe leczenie wysokimi dawkami leków.

Dyskinezy polekowe

Co robić, jeśli zauważysz u siebie ruchy mimowolne?

Jeśli zaobserwujesz u siebie pojawienie się mimowolnych ruchów, udaj się do swojego lekarza. Zastanów się, od kiedy obserwujesz objawy, jaki mają charakter, co je nasila lub ogranicza i czy towarzyszą im jakieś inne symptomy. Jeśli dyskinezy występują już u kogoś z Twojej rodziny, koniecznie poinformuj o tym lekarza.

Nie zapomnij także wspomnieć o swoich chorobach przewlekłych i wszystkich zażywanych lekach. Dokładny wywiad i badanie fizykalne pozwoli lekarzowi podjąć decyzję o ewentualnej konieczności przeprowadzenia badań dodatkowych i konsultacji u neurologa, który pokieruje dalszą diagnostyką i leczeniem.

Często konieczne jest wykonanie badań obrazowych głowy (np. rezonansu magnetycznego), elektroencefalografii czy badania elektromiograficznego. Żeby wykluczyć psychogenne podłoże ruchów mimowolnych, przydatna jest również konsultacja psychologiczna lub psychiatryczna.

Dyskinezy − leczenie

Leczenie zaburzeń z kręgu dyskinez zależy przede wszystkim od postaci ruchów mimowolnych i ich podłoża. Niestety, jeśli układ nerwowy uległ trwałemu uszkodzeniu, postępowanie nie zlikwiduje objawów całkowicie, a jedynie pozwoli je ograniczyć.

W przypadku drżenia samoistnego, często wyraźną poprawę przynoszą leki z grupy beta- blokerów. Psychoterapia i zastosowanie neuroleptyków czy agonistów receptorów alfa- adrenergicznych mogą być natomiast skuteczne w terapii tików. W przypadku dystonii, przydatne bywają leki antycholinergiczne, lewodopa, benzodiazepiny, baklofen oraz wstrzyknięcia toksyny botulinowej do zajętych mięśni.

Leczenie późnych dyskinez jest z reguły bardzo trudne. Stosowanie innych leków, którym celem jest ograniczenie objawów neurologicznych, często okazuje się zupełnie nieskuteczne. Najlepszą formą postępowania jest zmniejszenie dawki leku przeciwpsychotycznego lub zmiana preparatu na inny. Żeby zminimalizować ryzyko pojawienia się późnych dyskinez, leki przeciwpsychotyczne powinny być stosowane jedynie według wskazań i w najmniejszych skutecznych dawkach. W miarę możliwości warto wybierać leki o niskim potencjale wywoływania takich objawów ubocznych, czyli leki przeciwpsychotyczne II generacji takie jak kwetiapina, olanzapina czy aripiprazol.

Dyskinezy - badanie i leczenie

Dyskinezy − co warto zapamiętać?

Dyskinezje to zaburzenia ruchowe. Mimowolne i niekontrolowane ruchy ciała mogą przybierać postaci drżenia, pląsawicy, dystonii, mioklonii, atetozy, balizmu czy tików. Pojawienie się ruchów niezależnych od woli zawsze wymaga przeprowadzenia szczegółowej diagnostyki, może bowiem świadczyć o poważnej chorobie. Dyskinezy późne są natomiast powikłaniem stosowania niektórych leków.

Leczenie dyskinez w wielu przypadkach jest jedynie objawowe i polega na ograniczaniu dokuczliwych symptomów. Pamiętaj, że ruchy mimowolne mogą znacząco utrudniać choremu codzienne funkcjonowanie i negatywnie wpływać na jego samopoczucie i kondycję psychiczną. Warto zatem zadbać o odpowiednie wsparcie bliskich osób i ewentualną pomoc psychologiczną.

 

Źródła:

  1. K. Bartoszek, Dyskinezy
  2. M. Jaremy, Psychiatria,
  3. V. Venkataraman Vedanarayanan, Napadowe zaburzenia ruchowe
  4. S. Budrewicz , D. Koziorowski, Fenomenologia zaburzeń ruchowych

Więcej artykułów na ten temat

Karolina Rudowska