Niedobór witaminy B – jak rozpoznać i jak uzupełnić niedobór witamin z grupy B?

Witaminy z grupy B to zbiór kilku substancji, których właściwości są kluczowe dla prawidłowego funkcjonowania organizmu. Przy ich udziale zachodzi wiele procesów niezbędnych do wzrostu i pracy komórek, m.in. układu nerwowego i krwionośnego. Czym grozi niedobór witamin z grupy B i jak go uzupełnić? Sprawdź! 

Witaminy z grupy B – jakie są i jakie mają działanie? 

Witaminy B to grupa witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, w której skład wchodzą:

• Witamina B1 (tiamina) – wpływa na prawidłową pracę układu nerwowego i uczestniczy w przemianach węglowodanów i aminokwasów, 
• Witamina B2 (ryboflawina) – bierze udział w przemianie składników pokarmowych w glukozę, wspiera pracę układu odpornościowego i wzmacnia błony śluzowe. Przyczynia się do prawidłowego widzenia po zmierzchu, 
• Witamina B3 (niacyna) – obniża poziom cholesterolu we krwi i bierze udział w syntezie hormonów, 
• Witamina B5 (kwas pantotenowy) – wzmacnia błony śluzowe i skórę, wspomaga gojenie ran, 
• Witamina B6 (pirydoksyna) – bierze udział w metabolizmie składników pokarmowych. Wpływa na stan psychiczny i samopoczucie. Wspomaga pracę układu odpornościowego i produkcję hemoglobiny, 
• Witamina B7 (biotyna) – wpływa na wzrost włosów i paznokci oraz na stan skóry, 
• Witamina B9 (kwas foliowy) – ma wpływ na prawidłowy rozwój układu nerwowego u płodu. Bierze udział w powstawaniu czerwonych krwinek. Reguluje procesy wzrostu i podziału komórek w organizmie, 
• Witamina B12 (kobalamina) – jest niezbędna do prawidłowej produkcji czerwonych krwinek i prawidłowej pracy układu nerwowego. Uczestniczy w metabolizmie składników pokarmowych. 

Jak rozpoznać niedobór witaminy B? 

Niedobór witaminy B ma miejsce wtedy, gdy nie dostarczasz organizmowi odpowiedniej ilości tych składników. Objawy niedoboru różnią się w zależności od tego, której witaminy brakuje. Zwróć uwagę na symptomy wskazujące na zbyt mały poziom kilku z nich. Są to:  

• Znaczne zmęczenie,  
• Drętwienie dłoni i stóp,  
• Łamliwe paznokcie i włosy,  
• Osłabienie mięśni,  
• Trudność w utrzymaniu równowagi, 
• Osłabienie układu odpornościowego.  

Jeśli je u siebie zauważysz, zgłoś się do lekarza. Tylko wnikliwe badanie fizykalne, wywiad i badania laboratoryjne są w stanie rozpoznać niedobór witamin z grupy B. 

Niedobór witaminy B – przyczyny 

Co powoduje niedobór witaminy B? Istnieją cztery główne przyczyny: 

• Źle zbilansowana dieta – witaminy z grupy B dostarczamy z pożywieniem. Cennymi źródłami, zwłaszcza dla witaminy B12 i kwasu foliowego, są mięso i produkty zwierzęce. Nieprawidłowo skomponowana dieta wegetariańska i wegańska stanowi czynnik ryzyka rozwoju niedoboru składników odżywczych. Zbyt niski poziom witamin pojawia się również u osób chorujących na anoreksję i bulimię, 
• Złe wchłanianie w jelitach – jest spowodowane uszkodzeniem jelit przez choroby, takie jak celiakia, wrzodziejące zapalenie jelita grubego i choroba Leśniowskiego-Crohna. Do nieprawidłowości przyczyniają się również operacje na jelitach polegające na wycięciu ich fragmentu. Do wchłaniania witaminy B12 konieczny jest tzw. czynnik wewnętrzny Castle’a, który jest produkowany przez komórki żołądka. Wszystkie schorzenia i operacje uszkadzające śluzówkę żołądka upośledzają wchłanianie witaminy B12. Z czynnikiem Castle’a wiąże się anemia złośliwa (choroba Addisona-Biermera), w której organizm produkuje przeciwciała przeciwko czynnikowi lub produkującym go komórkom, 
• Niektóre leki – metotreksat, fenytoina i sulfasalazyna prowadzą do niedoboru kwasu foliowego, leki zobojętniające kwas żołądkowy i inhibitory pompy protonowej przyczyniają się do pogorszenia wchłaniania witaminy B12, a przyswajanie witaminy B6 może być pogorszone przez leki przeciwdrgawkowe i kortykosteroidy, 
• Nadmierne spożywanie alkoholu – alkoholizm zakłóca przyswajanie i magazynowanie witamin w organizmie. 

Niedobór witaminy B – objawy 

Zbyt niski poziom każdej z witamin objawia się nieco inaczej. Przyjrzyjmy się najczęstszym objawom niedoborów. 

• Witamina B1 – encefalopatia Wernickego i psychoza Korsakowa (niedobór powiązany z alkoholizmem), choroba beri-beri (bóle i osłabienie mięśni, drżenia, utrata apetytu, spadek masy ciała, zaparcia). 
• Witamina B2 – zajady, stany zapalne skóry, pogorszenie wzroku. 
• Witamina B3 – pelagra (demencja, biegunka i zapalenie skóry), stany zapalne skóry i błon śluzowych. 
• Witamina B5 – zaburzenia dermatologiczne, problemy żołądkowo-jelitowe, zmęczenie.  
• Witamina B6 – anemia, zaburzenia funkcji psychicznych, częste bóle głowy, osłabienie odporności. 
• Witamina B7 – wypadanie włosów, osłabienie paznokci, pogorszenie jakości skóry. 
• Witamina B9 – anemia, owrzodzenia jamy ustnej, wady wrodzone u dzieci matek z niedoborem. 
• Witamina B12 – anemia, osłabienie apetytu, objawy neuropsychiatryczne, objawy neurologiczne (drętwienia, zaburzenia równowagi i chodu). 

Niedobór witaminy B – leczenie 

Postępowanie farmakologiczne jest potrzebne zawsze w stanach dużego niedoboru i sytuacjach nagłych.  

• Niski poziom witamin zazwyczaj koryguje się preparatami doustnymi. Przy niedoborze witamin krwiotwórczych, po konsultacji z lekarzem, stosuje się suplementy z witaminą B12, preparaty z witaminą B6 i kwasem foliowym. Kwas foliowy jest też zalecany u wszystkich kobiet planujących ciążę oraz w czasie jej trwania.  
• Osoby narażone na utratę ryboflawiny, np. osoby starsze, powinny stosować suplementy z witaminą B2. 
• Osobom, które przyznają się do nadużywania alkoholu zaleca się suplementy z witaminą B1, kwas foliowy i witaminę B12. 
• Osoby chorujące na pelagrę muszą uzupełniać niedobór niacyny, np. stosując witaminę B3 w płynie. 
• W ciężkich niedoborach lub nagłych stanach może być konieczne pozajelitowe podanie witamin, np. u alkoholików z objawami choroby Korsakowa lub encefalopatii Wernickego podaje się tiaminę dożylnie. Osoby z ciężkim niedoborem witaminy B12, które źle ją wchłaniają z przewodu pokarmowego, muszą przyjmować domięśniowe zastrzyki. 

Czym skutkuje niedobór witaminy B? 

Co się stanie, jeśli nie uzupełnisz niedoboru witamin B?  

• Złe skutki ma zbyt mały poziom kwasu foliowego i witaminy B12. Dochodzi wówczas do uszkodzenia neuronów, poważnej anemii i niepłodności.  
• Niedobór kwasu foliowego jest groźny dla rozwoju układu nerwowego u płodów.  
• U osób nadużywających alkohol niedobór witaminy B1 jest niebezpieczny. Doprowadza do zespołu amnestycznego Korsakowa i encefalopatii Werinickego. Te stany są związane z zaburzeniem funkcjonowania i budowy układu nerwowego. 

Jak zbadać niedobór witaminy B? 

Podejrzenie niedoboru witamin z grupy B można powziąć już po samej obecności niektórych objawów.  

• Do pewnego postawienia diagnozy konieczne są potwierdzające badania laboratoryjne. Podstawą jest klasyczna morfologia krwi. Obecność zmniejszonego stężenia hemoglobiny, zwiększenie średniej objętości erytrocytu (MCV) oraz niewielka lub umiarkowana małopłytkowość i leukopenia z neutropenią mogą wskazywać na niedobór witaminy B12 i/lub kwasu foliowego. 
• Z krwi obwodowej można zbadać również poziom witamin i ich metabolitów. W ten sposób najczęściej sprawdza się poziom witaminy B1, witaminy B12 i kwasu foliowego.  
• W laboratoriach dostępne są panelowe badania metabolitów witamin z grupy B z próbki krwi lub moczu, co pozwala na określenie współistnienia niedoborów i/lub zaburzeń w metabolizmie. 

Jak uzupełnić niedobór witaminy B? 

W zapobieganiu niedoborom oraz w leczeniu kluczowe znaczenie ma odpowiednio zbilansowana dieta. Ważne, żeby była zróżnicowana – tym sposobem najprawdopodobniej dostarczysz organizmowi wszystkie niezbędne składniki. 

Jakie pokarmy są bogate w witaminy z grupy B?  

• Witaminę B12, B7, B5, B3 i B2 znajdziesz przede wszystkich w mięsie i produktach pochodzenia zwierzęcego.  
• Dobrym źródłem kwasu foliowego są warzywa liściaste tj. sałata i szpinak, a także szparagi, brokuły i brukselka.  
• Cennym źródłem witamin B są nasiona słonecznika, migdały, orzechy, banany, rośliny strączkowe oraz kasze i otręby. 

Podsumowanie 

Niedobór witamin z grupy B może wywoływać szereg przykrych objawów, w tym anemię, objawy neurologiczne i skórne. Dbaj zatem o dobrze zbilansowaną dietę, żeby wspomagać organizm. Jeśli nie jesz mięsa lub stwierdzono u Ciebie choroby jelit mogące utrudniać wchłanianie witamin, pamiętaj o regularnej kontroli morfologii i badania poziomu witamin z grupy B. 

Źródła:

1. A. Szczeklik (red.), Interna Szczeklika, Medycyna Praktyczna, 2023
2. J. Clay, M. Hanna, E. Jaqua, V. Nguyen, B Vitamins: Functions and Uses in Medicine, The Permanente Journal, 07.2022, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9662251/, [dostęp: 12.01.2024 r.]
3. J. Lykstad, S. Sharma, Biochemistry, Water Soluble Vitamins, Stat Pearls Publishing, 01.2023, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538510/, [dostęp: 12.01.2024 r.]