Witaminy krwiotwórcze, czyli jakie? Jak zapobiegać anemii?

30. 3. 2021 · Edyta Jakubik · 9 minut czytania
  • profilaktyka
Witaminy krwiotwórcze, czyli jakie? Jak zapobiegać anemii?

Chociaż niedobór żelaza jest uważany za główną przyczynę anemii żywieniowej, to zmiany poziomu witamin A, B12, C i E, kwasu foliowego i ryboflawiny mają wpływ na jego stężenie. Zobacz, jaką rolę w Twoim organizmie odgrywają witaminy krwiotwórcze.

Witaminy krwiotwórcze − co to jest?

Witaminy to związki organiczne, których potrzebujemy w niewielkich ilościach. Większość witamin musi pochodzić z pożywienia, bo Twoje ciało ich nie produkuje lub produkuje ich bardzo mało. Każdy żywy organizm ma też inne zapotrzebowanie na witaminy, np. ludzie potrzebują witaminy C w swojej diecie, podczas gdy psy mogą wytwarzać całą potrzebną ilość tego składnika. Dla ludzi witamina D nie jest dostępna w wystarczająco dużych ilościach w żywności. Jednak organizm ludzki syntetyzuje ją pod wpływem światła słonecznego i to stanowi dla nas najlepsze źródło witaminy D.

Ogólnie rzecz biorąc, wpływ suplementacji witamin na kontrolowanie anemii nie jest jasny. Ale niektóre z nich uznaje się za niezbędne składniki krwiotwórcze. Witamina A, kwas foliowy, witamina B12, ryboflawina i witamina B6 są niezbędne do normalnej produkcji czerwonych krwinek, podczas gdy inne, takie jak witamina C i E, chronią dojrzałe czerwone krwinki przed przedwczesnym zniszczeniem przez utlenianie wolnych rodników.

Witaminy krwiotwórcze

Ryboflawina, witamina A i witamina C mogą również zapobiegać anemii przez poprawę wchłaniana żelaza w jelitach lub ułatwiając jego mobilizację z zapasów organizmu. Sama ryboflawina, czyli witamina B2, nasila hematologiczną odpowiedź na żelazo, a jej niedobór może odpowiadać za znaczną część anemii w wielu populacjach. Witamina B6 skutecznie leczy anemię syderoblastyczną.

W artykule Stevena Fishmana opisującym role witamin w prewencji i kontroli niedokrwistości (The role of vitamins in the prevention and control of anaemia) wykazano, że istnieją dowody na to, że wśród dzieci w wieku przedszkolnym witaminy A i C mogą skutecznie podnosić poziom hemoglobiny, ale nie przeprowadzono oceny wpływu kwasu foliowego, witaminy B12 czy ryboflawiny. Z kolei u dzieci w wieku szkolnym witamina A okazała się skuteczna i istnieją pewne dowody na to, że ryboflawina może poprawić stan hematologiczny, jednak nie przeprowadzono badań nad kwasem foliowym, witaminą C, E ani B6.

Wśród kobiet w wieku rozrodczym, niebędących w ciąży, witaminy A i C skutecznie poprawiają stan hematologiczny. Być może najważniejsza jest jednak potrzeba badań suplementacji multiwitaminowej, bo wydaje się, że może ona zwiększać stężenie hemoglobiny, ale w niewielu badaniach wykazano wpływ multiwitamin na stan hematologiczny.

Składniki krwiotwórcze

O amemii pisaliśmy również tu: To zwykłe przemęczenie czy już anemia? Sprawdź!.

Anemia „żywieniowa” wieloniedoborowa − więcej niż tylko brak żelaza

Niedokrwistość to każda choroba krwi, w której liczba czerwonych krwinek lub zawartość hemoglobiny w krwinkach czerwonych jest obniżona. Czerwone krwinki z pomocą zawierającej żelazo hemoglobiny przenoszą tlen z płuc do tkanek ciała. Każda zmiana wielkości, funkcji lub ilości tych komórek wpływa na transport tlenu w organizmie. To z kolei może znacząco oddziaływać na Twój poziom energii.

Jeśli czujesz się wyczerpany mimo dużej ilości snu, masz mniej energii i wydaje Ci się, że jesteś blady, to mogą być objawy anemii. Ponad 2 miliardy ludzi na świecie, w tym około 2/3 dzieci i kobiet w wieku rozrodczym w krajach rozwijających się cierpi z powodu niedoboru żelaza, a połowa tej grupy już ma lub rozwija się u nich anemia.

Kiedy masz anemię, Twoje serce musi ciężej pracować, żeby przepompować bogatą w tlen krew przez Twoje ciało, dlatego możesz odczuwać zmęczenie, zawroty głowy, osłabienie, duszność, ból głowy czy klatki piersiowej, a Twoje dłonie są zimne, skóra − blada.

Jak zapobiegać anemii?

Uznaje się, że główną przyczynę anemii „żywieniowej” stanowi niedobór żelaza. Ale jak wspomniałam we wstępie, witaminy takie jak A, B12, C i E, kwas foliowy i ryboflawina wpływają znacząco na jego stężenie we krwi. Niestety role i mechanizmy, za pośrednictwem których wiele składników odżywczych wpływa na przyczynę i zapobieganie anemii, pozostają niejasne. Niemniej coraz częściej mówi się o niedoborach składników odżywczych mogących występować zarówno oddzielnie, jak i w połączeniu i ich wpływie na występowanie anemii.

Przeczytaj także artykuł: Anemia u osób starszych - co warto o niej wiedzieć?.

Rodzaje anemii − co warto o nich wiedzieć?

Tak naprawdę istnieje wiele rodzajów niedokrwistości. Każda z nich może mieć nieco inne przyczyny. Oto najczęściej występujące odmiany:

Niedokrwistość z niedoboru żelaza

Najczęstszą przyczyną niedokrwistości jest niedobór żelaza. Kobiety w wieku rozrodczym znacznie częściej niż mężczyźni cierpią na anemię z niedoboru żelaza, bo tracą żelazo w czerwonych krwinkach podczas menstruacji. Drugą grupą narażoną na ten rodzaj anemii są dzieci i nastolatki.

Niedokrwistość z niedoboru żelaza może być spowodowana przez:

  • niedobór żelaza w diecie,
  • utratę krwi, np. z powodu krwawienia z przewodu pokarmowego lub miesiączki,
  • przewlekłe choroby, które zakłócają odżywianie lub powodują krwawienia, takie jak choroby zapalne jelita.

Składniki mineralne krwiotwórcze

Sprawdź także artykuł: Niedobór żelaza: objawy. Jak poznać, że to anemia?.

Niedokrwistość megaloblastyczna a witaminy B9 i B12

Ten typ niedokrwistości wiąże się przede wszystkim z nieodpowiednim spożyciem lub wykorzystaniem witaminy B12 i kwasu foliowego − 2 witamin niezbędnych do podziału komórek. Zatem komórki, które wymagają szybkiego uzupełnienia, takie jak krwinki, są najczęściej dotknięte niedoborem tych witamin. W rezultacie Twoje ciało wytwarza mniej czerwonych krwinek do przenoszenia tlenu do komórek organizmu, co prowadzi do anemii.

Zmniejszone spożycie kwasu foliowego z pożywienia może również spowodować anemię. Ciąża, karmienie piersią i okresy szybkiego wzrostu, które zwiększają zapotrzebowanie organizmu na kwas foliowy, również mogą przyczyniać się do powstania tej choroby. Intensywne spożywanie alkoholu zwiększa także zapotrzebowanie na kwas foliowy. Więcej o tej witaminie możesz przeczytać tu: Kwas foliowy − suplementacja ważna nie tylko w ciąży!.

Witaminy krwiotwórcze - kwas foliowy

Witamina B12 znajduje się w produktach pochodzenia zwierzęcego. Tak więc wegetarianie, którzy spożywają nabiał i produkty jajeczne, nie są narażeni na zwiększone ryzyko niedoboru witaminy B12. Ale już osoby, które są ścisłymi weganami (i ich dzieci karmione piersią), mogą borykać się z niedoborem tego składnika odżywczego. Co więcej, sam proces starzenia się wpływa na poziom witaminy B12, bo z wiekiem wytwarza się mniej kwasu solnego, który pomaga uwolnić aktywną formę tej witaminy w żołądku. B12 przemieszcza się z żołądka do jelit, gdzie jest wchłaniana do organizmu w jelicie cienkim. Dlatego osoby z zaburzeniami wchłaniania są również narażone na jej niedobór. O tym, kiedy warto suplementować witaminę B12, pisała nasza dietetyk w artykule: Suplementacja dla wegan - jak uzupełnić niedobór B12 i aminokwasów?.

Witaminy krwiotwórcze - B12

Przyczyny anemii megaloblastycznych obejmują:

  • niewystarczające spożycie lub wchłanianie pokarmów o wysokiej zawartości witaminy B12, takich jak mięso, drób, ryby, ser, mleko i jajka,
  • niewystarczające spożycie lub wchłanianie pokarmów bogatych w kwas foliowy, takich jak zielone warzywa, produkty pełnoziarniste, rośliny strączkowe, warzywa liściaste, brokuły, brukselka, szparagi, owoce cytrusowe, truskawki, kiełki pszenicy i drożdże,
  • zaburzenia związane z używaniem alkoholu,
  • niski poziom kwasu w żołądku,
  • usunięcie części żołądka lub jelita cienkiego,
  • nietolerancja glutenu.

Niedokrwistość złośliwa

Niedokrwistość złośliwa to postać niedokrwistości megaloblastycznej spowodowana brakiem czynnika wewnętrznego – substancji chemicznej wydzielanej przez komórki żołądka, która umożliwia wchłanianie witaminy B12. Uważa się, że brak czynnika wewnętrznego wynika z niedoboru genetycznego lub choroby autoimmunologicznej.

Zastrzyki z witaminą B12 to tradycyjne leczenie niedokrwistości złośliwej, ale suplement można również przyjmować doustnie w dużych dawkach. Niedokrwistość złośliwa zwykle dotyka dorosłych. Objawy tego zaburzenia pojawiają się stopniowo i mogą nie zostać natychmiast rozpoznane. Anemię megaloblastyczną trzeba właściwie zdiagnozować i leczyć. Jeżeli ograniczysz leczenie anemii wywołanej niedoborem witaminy B12 do suplementacji kwasu foliowego, nie uzyskasz pożądanych efektów. Co więcej, takie postępowanie może wywołać poważne problemy z mięśniami i zachowaniem równowagi.

Profilaktyka anemii

Jak zapobiegać anemii?

Postępuj zgodnie z tymi wskazówkami, żeby upewnić się, że otrzymujesz wystarczającą ilość tego, czego potrzebujesz w swojej diecie:

  • Zachowaj różnorodność w diecie: wybieraj zdrową różnorodność produktów spożywczych, zwłaszcza tych bogatych w żelazo i kwas foliowy, takich jak chude czerwone mięso, żywność wzbogacona żelazem i kwasem foliowym oraz zielone warzywa liściaste,
  • Jedz produkty bogate w żelazo: wątróbkę wołową, drób, ryby, pszenicę, ostrygi, suszone owoce, zboża wzbogacane żelazem, jajka,
  • Jedz pokarmy bogate w witaminę B12: produkty pochodzenia zwierzęcego (produkty roślinne nie zawierają witaminy B12), wątróbka, ryby, jajka, mleko i inne produkty mleczne,
  • Spożywaj produkty bogate w kwas foliowy: wątróbkę, podroby z kurczaka, żółtka jajek, produkty zbożowe (w tym niektóre płatki śniadaniowe), fasolę i inne rośliny strączkowe, zielone warzywa liściaste, banany, pomarańcze, brzoskwinie,

anemia profilaktyka

  • Nie zapominaj o witaminie C: jeśli spożywasz pokarmy zawierające żelazo, jedz dużo produktów bogatych w witaminę C, bo pomoże ona wchłonąć więcej dostępnego żelaza,
  • Używaj naczyń żeliwnych do gotowania: drobne cząsteczki żelaza z naczyń są przenoszone do żywności i mogą stanowić ważne źródło dietetycznego żelaza,
  • Nie pal: palenie zwiększa zapotrzebowanie na witaminy i ma ogólnie negatywny wpływ na zdrowie,
  • Suplementy diety: oprócz zmian w diecie w niektórych przypadkach może być konieczne przyjmowanie suplementów, np. żelaza.

Jednak zanim zaczniesz przyjmować suplementy diety, powinieneś skonsultować się ze swoim lekarzem. Najpierw dowiedz się, czy dany preparat będzie dla Ciebie wskazany. Nieprawidłowo zdiagnozowana i leczona niedokrwistość może prowadzić do poważnych konsekwencji. Niektóre środki wywołują różne działa niepożądane, na przykład suplement żelaza może powodować zaparcia, rozstrój żołądka i nudności, dlatego przy nim należy dodatkowo spożywać błonnik i przyjmować go z pełnym posiłkiem, aby zmniejszyć dolegliwości.

Witaminy krwiotwórcze i profilaktyka anemii − o czym pamiętać?

Wpływ suplementacji witaminami na zdrowie nie został do końca poznany. Również złożone interakcje obejmujące wiele witamin w hematopoezie (tworzenie krwi) nie są wystarczająco zrozumiałe, aby wyjaśnić obserwowaną zmienność odpowiedzi hematologicznych na witaminy według wieku, populacji, mieszanki witamin i dawek. Potrzebne są dalsze badania, żeby zrozumieć rolę indywidualnych i połączonych niedoborów witamin w niedokrwistości i skuteczniej zapobiegać anemii.

 

Źródła:

  1. Brazier Y.: What are vitamins, and how do they work?
  2. Fishman S.: The role of vitamins in the prevention and control of anaemia
  3. Jabbour J.: Vitamins and minerals intake adequacy in hematopoietic stem cell transplant: results of a randomized controlled trial
  4. Kaushansky K.: Hematopoietic Agents: Growth Factors, Minerals, and Vitamins

Więcej artykułów na ten temat

Edyta Jakubik