Bolesne zatoki: przyczyny i objawy zapalenia zatok

Lek. med. Karolina Rudowska kontynuuje:

„Zatkane zatoki to uciążliwy i dość powszechny problem. Rozwój stanu zapalnego błony śluzowej nosa i zatok obocznych nosa związany jest aktywacją komórek zapalnych i wydzielaniem rozmaitych substancji, które prowadzą do wzrostu przepuszczalności ścian naczyń krwionośnych.

Obrzęk błony śluzowej, zaburzenia transportu śluzowo-rzęskowego, uszkodzenia nabłonka przez patogeny, wzrost lepkości śluzu i gromadzenie patologicznej wydzieliny prowadzi do zablokowania ujść zatok przynosowych. Blokada ujść zatok lub ich zwężenie utrudnia ewakuację zalegającej wydzieliny, a zatkane zatoki dają nieprzyjemne i dokuczliwe objawy. Zablokowanie kompleksu ujściowo-przewodowego i zaleganie śluzu sprzyja wtórnym nadkażeniom bakteryjnym”.

Pod pojęciem zapalenia zatok rozumiane jest zarówno zapalenie błony śluzowej nosa, jak i zatok. Zmiany zapalne przebiegają bowiem w obu tych miejscach równocześnie.

Zapalenie zatok dzielimy na różne rodzaje ze względu na to, które dokładnie zatoki zaatakowała infekcja. Choroba ta może mieć postać:

• ostrą (występującą do 3 tygodni),
• nawracającą (występującą co najmniej 4 razy do roku)
• przewlekłą (trwającą stale).

W dwóch pierwszych przypadkach błona śluzowa po chorobie wraca do stanu prawidłowego. W zapaleniu przewlekłym, które trwa ciągiem ponad 6 tygodni lub występuje w postaci ostrych epizodów, ale częściej niż 4 razy w roku, dochodzi do zmian w błonie śluzowej.

Lek. med. Karolina Rudowska dodaje:

„Jeśli objawy zapalenia zatok trwają powyżej 12 tygodni, mówimy o zapaleniu przewlekłym. Przewlekłe zapalenie błony śluzowej zatok to złożona jednostka chorobowa. Dzieli się ją na podstawie obecności polipów w nosie na przewlekłe zapalenie z polipami nosa i bez polipów. Polipy nosa to gładkie, niebolesne i nienowotworowe formy przerostu śluzówki przewodów nosowych lub zatok w odpowiedzi na przewlekły proces zapalny. Za podłoże ich powstania uważa się kombinację czynników zapalnych, alergicznych, genetycznych i anatomicznych, ale dokładna etiologia pozostaje nieznana. Polipy często umiejscawiają się w okolicy ujść zatok do jam nosa i blokują je. Więcej na temat leczenia polipów przeczytasz w artykule: Polipy w nosie – czy potrzebna mi operacja? Lekarz odpowiada!”.

Tak więc, zapalenie zatok, czy potocznie zwane „zapchane zatoki”, to w praktyce obrzęk zapalny błony śluzowej nosa i zatok oraz zwężenie ujść zatok. Obrzęk rozwija się jako następstwo infekcji wirusowych, takich jak grypa, czy przeziębienie. Blokuje ujścia zatok do nosa i prowadzi do zalegania w zatokach śluzu. Zalegający śluz jest doskonałą pożywką dla bakterii, co sprzyja rozwojowi zakażenia i stanu zapalnego.

Dodać należy, że zapalenie zatok może przebiegać wieloetapowo. Kolejno mogą po sobie wystąpić:

1. Infekcja wirusowa (ostre wirusowe zapalenie nosa i zatok, grypa, czy zwykłe przeziębienie).
2. Ostre powirusowe zapalenie nosa i zatok.
3. Bakteryjne zapalenie błony śluzowej nosa i zatok przynosowych.

W zależności od etapu choroby zarówno objawy, jak i sposoby leczenia będą się zmieniać.

Zapchane zatoki − przyczyny i grupa ryzyka

Kto choruje najczęściej na zapalenie zatok? Agnieszka Dusza pisze:

„Uogólniając, można powiedzieć, że zapaleniu zatok sprzyjają zaburzenia odporności, wszelkie utrudnienia prawidłowego mechanizmu oczyszczania nosa i stany zapalne górnych dróg oddechowych. Tak jak wspominałam, zatoki „nie lubią” próchnicy zębów.

Częściej chorują alergicy, astmatycy i osoby z alergicznym nieżytem nosa. Nie bez wpływu pozostają też nieprawidłowości w anatomii, np. skrzywienie przegrody nosowej czy przerost migdałków – zwiększają ryzyko zachorowań.

Dodatkowo chorobami, przy których warto zwrócić uwagę, czy zatoki działają prawidłowo, są:

• mukowiscydoza,
• zespół nieruchomych rzęsek,
• nosicielstwo paciorkowców z grupy A”.

Istnieje parę czynników, które sprzyjają zachorowaniu na zapalenie zatok po grypie. Na powikłania po grypie bardziej narażone są np. osoby z wadami w budowie nosa (m.in.: ze skrzywioną przegrodą nosową). Jeśli masz skłonność do zapalenia zatok, lepiej nie bagatelizuj infekcji takich jak przeziębienie, czy grypa. Ważne jest, abyś pozostał wtedy w domu, odpoczywał i brał zalecone leki. Na zapalenie zatok bardziej narażone będą też osoby cierpiące na alergiczny nieżyt nosa, czy astmę oskrzelową.

Pamiętaj też o tym, że dym tytoniowy i zanieczyszczenia powietrza dodatkowo podrażniają błonę śluzową, co prowadzi do pogorszenia stanu zdrowia lub nawrotu infekcji. Z tego powodu unikaj przebywania w zadymionych lokalach, a jeśli jesteś palaczem, to lepiej zrezygnuj z tego nałogu, chociażby na czas choroby.

Lek. med. Karolina Rudowska opisuje:

„Stan zapalny zatok i „zapchane” zatoki mogą mieć różne przyczyny. Należą do nich:

• zakażenia wirusowe, bakteryjne i grzybicze,
• alergiczny nieżyt nosa,
• nieprawidłowości anatomiczne (np. skrzywienie przegrody nosowej, odmienności bocznej ściany jamy nosa, przerost migdałków podniebiennych lub migdałka gardłowego),
• przewlekłe narażenie na drażniące czynniki fizyczne i zanieczyszczenia środowiskowe (np. pyły, dym tytoniowy),
• przyczyny stomatologiczne (zakażenia zębowe, stany po usunięciu zęba i powikłania po innych zabiegach),
• zaburzenia hormonalne (np. niedoczynność tarczycy, ciąża),
• niedobory odporności,
• upośledzona praca rzęsek i zaburzenia transportu śluzowo-rzęskowego (np. w mukowiscydozie, zespole Kartagenera czy pierwotnej dyskinezie rzęsek)
• inne (np. wentylacja mechaniczna, zabiegi otolaryngologiczne).

Ostre zapalenie błony śluzowej nosa i zatok przynosowych to jedna z najczęstszych chorób w Polsce. Z reguły trwa poniżej 12 tygodni, a po tym czasie objawy całkowicie ustępują. Najczęstszą przyczyną są infekcje wirusowe (rynowirusy, które stanowią do 50% przyczyn, adenowirusy, wirusy grypy i paragrypy, koronawirusy i inne) i wówczas objawy przeziębienia trwają zwykle około tygodnia, do 10 dni. Nasilenie choroby po upływie 5 dni lub czas trwania powyżej 10 dni świadczą zwykle o nadkażeniu bakteryjnym.

Do niewirusowej infekcji przyczyniają się Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae, Moraxella catarrhalis, rzadziej inne bakterie. Grzybicze zakażenia występują nieczęsto i dotyczą zwykle osób z zaburzeniami odporności (np. chorych na AIDS, leczonych immunosupresyjne czy po przeszczepieniach narządów) lub cukrzyków. Pamiętaj, że kolor wydzieliny z nosa ani obecność gorączki, nie pozwalają rozróżnić infekcji wirusowej i bakteryjnej. Przekonanie, jakoby żółtawa czy zielonkawa barwa kataru z całą pewnością świadczyła o zakażeniu bakteryjnym, jest błędne. Przeczytaj też artykuł: Katar zatokowy – co to jest i jak go leczyć?”.

Chore zatoki − objawy

Najbardziej charakterystycznym objawem przy zapaleniu zatok jest ból w okolicy nosa, policzków lub nad oczami.

Farmaceutka Agnieszka Dusza pisze:

„Niestety pierwsze symptomy zapalenia zatok przynosowych nie są charakterystyczne i bardzo możesz je zbagatelizować… Masz katar i tłumaczysz sobie, że przecież to tylko pozostałość po przebytym przeziębieniu. Dopiero z czasem dołącza do tego ból głowy zlokalizowany w okolicy czoła oraz ból w okolicach nosa i oczodołów. Objawy stają się bardzo nieznośne”.

Lek. med. Karolina Rudowska pisze:

„W jaki sposób manifestuje się nieżyt nosa i zapalenie zatok?

Objawy zapchanych i chorych zatok to:

• wyciek wodnistej, śluzowej, śluzowo-ropnej lub ropnej wydzieliny z nosa,
• niedrożność i blokada nosa, co utrudnia swobodne oddychanie,
• spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła (przewody nosowe połączone w przewód nosowo-gardłowy, uchodzą poprzez nozdrza tylne do gardła),
• pogorszenie lub utrata węchu i zaburzenia smaku,
• uczucie rozpierania, pełności i „ciśnienia” w miejscu zatkanej zatoki przynosowej, przy dotyku i ucisku może pojawić się ból (bóle twarzy w okolicy zatok mogą nasilać się przy pochylaniu głowy do przodu, przy unoszeniu głowy lub w pozycji na wznak),
• bóle głowy,
• gorączka lub stany podgorączkowe,
• pogorszenie samopoczucia i osłabienie, czasem spadek apetytu,
• wydzielina, która spływa po tylnej ścianie gardła, drażni je i może powodować uczucie drapania w gardle, kaszel i chrypkę,
• ewentualnie dolegliwości stomatologiczne (np. ból zęba czy nieprzyjemny zapach z ust).

Objawy zatkanych zatok istotnie pogarszają jakość życia, negatywnie wpływają na codzienne funkcjonowanie i aktywność fizyczną”.

Agnieszka Dusza dodaje także inne objawy zapalenia zatok:

„Poza klasycznymi objawami nieżytu nosa, takimi jak trudności w oddychaniu, zatkany nos czy spływająca wydzielina, dochodzą objawy charakterystyczne dla zatok:

• ból głowy, który nasila się głównie przy pochylaniu głowy,
• uczucie ucisku w oczodołach spowodowane zaburzeniem wentylacji zatok i brakiem cyrkulacji powietrza, które wytwarza w nich podciśnienie i uciska sąsiednie struktury,
• bolesność uciskowa twarzy, szczególnie w okolicy nosa,
• uczucie nabrzmienia twarzy,
• obrzęk powiek i okolic oczu świadczący o zapaleniu zatok sitowych,
• uczucie zatkanego ucha”.

Zatkane uszy przy zatokach

Lek. med. Aleksandra Malewska pisze:

„Skąd biorą się zatkane uszy przy zatokach? Jama nosowa wysłana jest błoną śluzową i posiada liczne połączenia anatomiczne ze strukturami z nią sąsiadującymi. Do jamy nosowej uchodzą zatoki przynosowe, czyli swoiste powietrzne przestrzenie w kościach czaszki. Z tyłu, jama nosowa przez nozdrza tylne łączy się z nosową częścią gardła. Tam mieści się ujście gardłowe trąbki słuchowej. Wszystkie te struktury wysłane są błoną śluzową, która je ze sobą łączy. Stąd stan zapalny, który toczy się w zatokach i jamie nosowej z łatwością szerzy się na trąbkę Eustachiusza i powoduje jej obrzęk i niedrożność”.

Chore zatoki a powikłania

Lek. med. Karolina Rudowska pisze:

„Zapalenie błony śluzowej nosa i zatok przynosowych to uciążliwa i nieprzyjemna choroba. Ostra infekcja zwykle przemija samoistnie lub po zastosowaniu odpowiedniego leczenia. Zapalenie przewlekłe może wymagać rozszerzenia diagnostyki i specjalistycznych konsultacji.

Pamiętaj, że zapalenie zatok, choć zwykle nie pozostawia trwałych uszkodzeń, niesie ryzyko poważnych powikłań.

Najczęstsze powikłania po chorobie zatok to:

• zapalenie tkanek oczodołu,
• ropień oczodołu,
• zapalenie kości i szpiku kostnego,
• zakrzepica zatoki jamistej,
• zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych,
• ropień mózgu.

Nie ignoruj więc niepokojących objawów, a w razie pojawienia się obrzęku powiek lub okolicy czołowej, pogorszenia ostrości widzenia lub podwójnego widzenia, zaburzeń ruchomości gałki ocznej, silnego bólu głowy, objawów neurologicznych czy zaburzeń świadomości, jak najszybciej skonsultuj się z lekarzem lub wezwij pomoc”.

Diagnostyka chorych zatok

Lek. med. Karolina Rudowska pisze:

„Jeśli zaobserwujesz u siebie objawy, które wskazują na stan zapalny zatok (niedrożność nosa lub wycieki z nosa, spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła, zaburzenia węchu, bóle głowy lub twarzy), koniecznie udaj się do lekarza. Dokładny wywiad i badanie fizykalne często wystarczają do zdiagnozowania ostrej infekcji.

Przy podejrzeniu powikłań lub w przypadku przewlekłego problemu z zatokami bez oczekiwanych efektów po leczeniu wskazane może być wykonanie badań obrazowych. Tomografia komputerowa może uwidocznić brak powietrzności, płyn w zatokach, obecność i lokalizację polipów, nieprawidłowości anatomiczne czy powikłania. W diagnostyce nowotworowej lub infekcji grzybiczej potrzebne może okazać się wykonanie rezonansu magnetycznego.

Kiedy leczenie antybiotykami jest nieskuteczne, masz silne dolegliwości bólowe czy podejrzewasz powikłania, lekarz może zdecydować także o konieczności nakłucia zatoki i badaniu mikrobiologicznym uzyskanego materiału.

Badania laryngologiczne obejmują rynoskopię przednią (czyli oglądanie jamy nosowej za pomocą wziernika) oraz endoskopię jam nosa i zatok przynosowych (czyli dokładną ocenę jam nosa i ujść zatok przy użyciu endoskopu). Podczas poszukiwania przyczyny przewlekłego zapalenia zatok przydatne będą badania w kierunku alergii, mukowiscydozy czy niedoborów odporności”.

Zatoki − profilaktyka

W sezonie jesienno-zimowym, a także wczesną wiosną, warto dbać o zatoki, bo nieleczone mogą doprowadzić do poważnych powikłań. Sama budowa zatok i ich fizjologia sprawia, że u zdrowego człowieka w zatokach nie ma bakterii. Jednak w przypadku infekcji lub pojawienia się stanu zapalnego dochodzi do obrzęku błony śluzowej wyścielającej zatoki. To właśnie na skutek tego obrzęku może dojść do zablokowania ujścia zatok do jamy nosowej i gromadzenia wydzieliny. W efekcie odczuwasz silne bóle zatok i głowy, które nasilają się jeszcze przy pochylaniu. Nadmiar zgromadzonej wydzieliny w zatokach to dogodne środowisko do namnażania się bakterii i wirusów. Tu będą dalej rozwijać się zakażenia.

Zazwyczaj infekcja wirusowa zatok ma dużo łagodniejszy przebieg od infekcji bakteryjnej i raczej przechodzi bez konieczności stosowania leków. Forma bakteryjna przechodzi dużo ciężej i może prowadzić do groźnych powikłań. Dlatego tak ważna jest profilaktyka zapalenia zatok.

Jesień i zima to czas, kiedy zatoki są bardziej narażone na infekcje. Żeby się ich ustrzec, pamiętaj o noszeniu ciepłego nakrycia głowy w chłodne dni. Wystrzegaj się także wychodzenia na zewnątrz z niedosuszonymi włosami.

Aby odpowiednio nawilżyć zatoki, wspomóż się inhalacjami parą wodną. Przy problemach z katarem dodaj do wody parę kropli olejków eterycznych. Na odpowiednie nawilżenie zatok pomogą też wizyty w saunach parowych i gorące kąpiele i oczywiście prawidłowe nawodnienie organizmu. Zobacz też, czy sauna jest dobra na przeziębienie: Sauna na katar i przeziębienie: szkodzi czy pomaga?

Czynnikiem, który niekorzystnie wpływa na naturalną odporność błon śluzowych, oprócz ich przesuszenia, jest zanieczyszczenie powietrza. Dlatego, aby chronić zatoki przed infekcją, unikaj pyłów i dymu tytoniowego. Rozważ również zakup oczyszczacza powietrza do domu.

Często problemy z zatokami bywają efektem źle leczonej alergii. Wtedy zapalenie zatok może być powikłaniem niedoleczonych objawów alergii. Dlatego w przypadku alergików warto zwrócić uwagę na regularne zażywanie leków i możliwie najskuteczniejsze odseparowanie się od alergenów.

Dodatkowo problemy z zatokami nawracają również ze względu na częste przebywanie w klimatyzowanych pomieszczeniach lub przestrzeniach o niskiej wilgotności. W naszym klimacie tak naprawdę cały sezon grzewczy (jesień i zima) jest czasem, kiedy w domach i mieszkaniach zwykle jest bardzo niska wilgotność. Z kolei latem nierzadko mamy do czynienia z klimatyzacją. Dlatego też przy częstych problemach z zatokami warto rozważyć zakup nawilżacza powietrza lub starać się podnosić wilgotność w mieszkaniach domowymi sposobami, np. położyć mokry ręcznik na kaloryferze.

Utrzymanie zatok w dobrej kondycji opiera się także na dobrej higienie nosa. Pomogą Ci ją utrzymać np. irygatory do nosa.

Leczenie zatok − co znajdziesz w aptece na bolące zatoki?

W przypadku rozwoju stanu zapalnego w zatokach możesz ratować się różnymi sposobami. Przy łagodnych infekcjach pomocne okaże się płukanie zatok. Jest to stosunkowo prosty zabieg, który oczyści zatoki z zalegającej wydzieliny i zniweluje uczucie ucisku. W infekcjach wirusowych lub dodatkowo w infekcjach bakteryjnych skorzystaj z preparatów działających objawowo. Ułatwiają one schodzenie wydzieliny z zatok, obkurczają naczynia krwionośne w błonie śluzowej, powodując mniejszą produkcję wydzieliny i hamują rozwój stanu zapalnego.

W przypadku zapalenia zatok stosuje się często:

• preparaty roślinne upłynniające wydzielinę,
• leki przeciwbólowe i przeciwzapalne (powszechnie dostępne w aptekach),
• leki hamujące produkcje kataru (np. tabletki na katar czy spraye),
• probiotyki zawierające szczep Streptococcus salivarius K12 (wspomagają naturalną mikroflorę nabłonka górnych dróg oddechowych, podnosząc jej odporność na bakterie chorobotwórcze),
• roztwory soli do płukania nosa (do dyspozycji na rynku są spraye z solą morską lub zestawy do płukania zatok).

Lek. med. Aleksandra Malewska pisze:

„Jak radzić sobie z zapaleniem zatok? Początkowo problem ma zwykle podłoże wirusowe, stąd podstawę stanowi leczenie objawowe i zabiegi obkurczające błonę śluzową górnych dróg oddechowych.

Jakie leki na zatoki stosuje się do łagodzenia objawów?

• Leki obkurczające błonę śluzową w formie aerozolu − preparaty, które będą zawierać takie substancje jak ksylometazolina, nafazolina czy pseudoefedryna. Obkurczają one obrzękniętą błonę śluzową i skutecznie niwelują męczące uczucie niedrożnego nosa i ucha. Nie wolno ich jednak stosować zbyt długo.
• Leki antyalergiczne – preparaty antyhistaminowe i miejscowe glikokortykosteroidy również zmniejszają obrzęk błony śluzowej, co ułatwia przepływ powietrza w górnych drogach oddechowych.
• Leki rozrzedzające wydzielinę – ambroksol i N-acetylocysteina działają mukolitycznie, ułatwiając odkrztuszanie zalegającej wydzieliny i oczyszczanie zatok i jamy nosowej.
• Leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe − do najczęściej stosowanych leków o tym działaniu należą paracetamol i ibuprofen. Jeśli kupujesz preparaty dostępne bez recepty, pamiętaj, żeby sposób stosowania i ich dawkowanie ustalić z lekarzem. Nie lecz się nigdy na własną rękę!”.

Więcej o domowych sposobach na zatoki przeczytasz tu: Sprawdzone domowe sposoby na zatoki. Mogą one zarówno wspomóc leczenie, jak i działać profilaktycznie na utrzymanie zatok w dobrej kondycji.

Istotnym czynnikiem jest też zadbanie o odpowiednie nawilżanie powietrza w mieszkaniu, bo pomaga to w samooczyszczeniu dróg oddechowych i łagodzi objawy dotkniętych chorobą zatok. Ulgę przyniosą Ci też ciepłe okłady na czoło i policzki (możesz w tym celu wykorzystać np. nagrzany ręcznik).

Lek. med. Aleksandra Malewska dodaje:

„Zabiegi pomagające obkurczyć błonę śluzową i zniwelować bolesne zatoki to:

• płukanie jamy nosowej i zatok– zabieg ten można wykonywać w domu przy pomocy specjalnego zestawu do płukania zatok i roztworu soli kuchennej;
• inhalacje– jeśli masz w domu inhalator, zastosuj zabieg nebulizacji przy pomocy hipertonicznego roztworu soli morskiej lub preparatów zawierających kwas hialuronowy, lub olejki eteryczne;
• moc pary z olejkami roślinnymi− innym sposobem na inhalację jest po prostu wlanie 2 litrów gorącej wody z dodatkiem olejków eterycznych do miski, a następnie pochylenie się nad nią i wdychanie dobroczynnych oparów. By osiągnąć lepszy efekt, głowę nakryj ręcznikiem. Do tego zabiegu użyj olejku sosnowego, eukaliptusowego, tymiankowego lub miętowego”.

Ze względu na to, że tylko część przypadków zapalenia zatok będzie wiązać się z nadkażeniem bakteryjnym, stosowanie antybiotyku powinno być ograniczone i poprzedzone wizytą u lekarza i potwierdzeniem nadkażenia bakteryjnego.

Lek. med. Karolina Rudowska pisze:

„W przypadku cięższych objawów lekarz zaleci donosowy glikokortykosteroid oraz antybiotyki. Niemniej jednak pamiętaj, że antybiotyków nie używa się rutynowo, a jedynie w razie podejrzenia zakażenia bakteryjnego. U pacjentów z alergią ulgę mogą przynieść leki przeciwhistaminowe.

Przy przewlekłym zapaleniu zatok stosuje się glikokortykosteroidy donosowe, leki przeciwhistaminowe czy leczenie biologiczne, a u osób z polipami nosa można rozważyć glikokortykosteroid doustny. Jeśli taka terapia nie przynosi oczekiwanej poprawy, jedynym wyjściem może okazać się zabieg chirurgiczny. Funkcjonalna endoskopowa operacja zatok przynosowych umożliwia usunięcie polipów i tkanek, które blokują ujścia zatok, korekcję ewentualnych innych nieprawidłowości i przywrócenie odpowiedniej powietrzności”. 

Co ważne, bóle zatok mogą świadczyć o innych dolegliwościach – m.in. problemach laryngologicznych czy neurologicznych. Dlatego, szczególnie jeśli występuje u Ciebie ból zatok bez kataru, sprawdź ogólnie swój stan zdrowia u lekarza.

Zapchane zatoki − objawy, które warto zapamiętać!

Lek. med. Karolina Rudowska podsumowuje:

„Zapalenie błony śluzowej nosa i zatok przynosowych to jedna z najczęstszych chorób. Zatkane zatoki objawiają się katarem, zablokowanym nosem, bólami głowy czy twarzy. Przyczyną są infekcje wirusowe, alergie czy zakażenia bakteryjne. U podłoża blokady ujść zatok do nosa mogą leżeć nieprawidłowości anatomiczne, zaburzenia hormonalne i wiele innych. Ostre zapalenie zwykle samoistnie przemija, ale pamiętaj, że nadkażenie bakteryjne lub przewlekający się stan zapalny wymagają odpowiedniej diagnostyki i leczenia”.

Źródła:

1. Gajewski P.; Szczeklik A., Interna Szczeklika,
2. Waśniewska-Okupniak E., Ostre zapalenie zatok przynosowych,
3. Bielecki P., Sieśkiewicz A., Garkowski M., Rogowski M., Kowal K., Przewlekłe zapalenie zatok obocznych nosa: spojrzenie alergologa i laryngologa.