COVID-19 to choroba infekcyjna wywołana przez wirusa SARS-CoV-2, której przebieg u części pacjentów może być szczególnie ciężki. Na szczęście dostępne są jest szczepionki przeciw COVID-19, chroniące przed ciężką postacią zakażenia i wynikającymi z niej groźnymi powikłaniami. Wokół tych preparatów narosło wiele spekulacji, głównie ze względu na szybkie tempo wprowadzenia ich do obrotu, co wymusiła światowa pandemia. Dowiedz się, jak działa szczepionka przeciwko COVID-19 i czy jest bezpieczna.
Co zawiera szczepionka na COVID-19?
Szczepionka to preparat farmakologiczny, którego zadaniem jest stymulacja układu immunologicznego do produkcji przeciwciał odpornościowych skierowanych przeciwko określonemu patogenowi. Efektem podania szczepionki jest szybsze wyprodukowanie przeciwciał po kontakcie z drobnoustrojem, a więc mniejsze ryzyko zachorowania na wywołaną przez niego chorobę. To uniwersalna definicja szczepionki, która dotyczy również tej przeciwko wirusowi SARS-CoV-2.
Każda szczepionka składa się z substancji czynnej, czyli antygenu oraz stabilizujących go substancji pomocniczych. W szczepionkach przeciw COVID-19 antygenem jest informacja genetyczna (mRNA lub wektor wirusowy) kodująca białko S koronawirusa albo samo białko S w przypadku szczepionek białkowych. Skład substancji pomocniczych jest zróżnicowany, w zależności od producenta szczepionek. Niezależnie od mechanizmu działania żadna szczepionka nie zawiera szkodliwych lub niebezpiecznych dla zdrowia konserwantów.
Szczepienia na COVID-19 – rodzaje
W Polsce dopuszczone do obrotu są 3 rodzaje szczepionek przeciwko COVID-19:
Europejska Agencja Leków w poprzednim sezonie rekomendowała szczepienie się preparatami skierowanymi przeciwko podwariantowi JN.1 (Spikevax Jn.1 Moderny lub Comirnaty JN.1 firmy Pfizer) do czasu wprowadzenia na rynek szczepionek LP.8.1. (nad czym pracuje koncern Pfizer). Na początku lipca tego roku Ministerstwo Zdrowia podało jednak, że osoby dorosłe nie mają obecnie możliwości zaszczepienia się przeciw COVID-19.
Wszystkie dostępne na świecie szczepienia na COVID-19 należą do kategorii preparatów nieżywych. Oznacza to, że nie mają one w swoim składzie zdolnych do namnażania się w organizmie człowieka wirusów.
- Szczepionki mRNA oraz wektorowe niosą materiał genetyczny kodujący białko kolcowe S wirusa SARS-CoV-2, a więc bardzo niewielki fragment tego patogenu. Po podaniu domięśniowym organizm zaczyna wytwarzać to białko, które jest jednoczesnym antygenem, stymulującym układ odpornościowy do produkcji przeciwciał ochronnych przed zachorowaniem na COVID-19. Metoda wytwarzania szczepionek wykorzystująca tylko mały fragment materiału genetycznego wirusa to absolutny przełom w dziedzinie nauki, otwierający możliwości do opracowywania innowacyjnych preparatów (FDA zatwierdziła m.in. opartą na mRNA szczepionkę przeciwko RSV).
- W przeciwieństwie do szczepionek mRNA oraz wektorowych, szczepionka podjednostkowa omija etap syntezy białka S w komórkach człowieka, ponieważ sama posiada w swoim składzie ten antygen.
- Dodatkowo w ramach dawek przypominających dostępne były szczepionki mRNA 2-walentne − poza fragmentem mRNA kodującego białko S oryginalnego wirusa posiadały także mRNA białka S wariantu Omikron BA.1. lub BA.4/BA.5.
Jak i ile działa szczepionka na COVID-19?
Wiadomo, że wraz z biegiem czasu poziom przeciwciał ochronnych po szczepieniu przeciwko koronawirusowi spada. Wiele osób zastanawia się nad tym, jak długo utrzymuje się odporność na COVID-19? Kiedy możemy czuć się bezpiecznie, a kiedy należy się doszczepić? Czas odporności na koronawirusa jest w dalszym ciągu badany. Jednocześnie nie znamy poziomu przeciwciał, który z całą pewnością mógłby ochronić przed zachorowaniem.
Niedawno pojawiły się dane z obserwacji skuteczności szczepionek mRNA oraz wektorowych. Badanie trwało przez 9 miesięcy i wykazało dużą skuteczność wszystkich preparatów w zapobieganiu hospitalizacji i zgonom. Zjawisko zmniejszania się odporności poszczepiennej wraz z upływem czasu zaobserwowano natomiast w odniesieniu do infekcji o łagodnym przebiegu. Biorąc pod uwagę relatywnie szybkie wygasanie odporności oraz skłonność wirusa SARS-CoV-2 do mutacji, zaleca się przyjmowanie dawki przypominającej co roku.
Szczepienia na COVID-19 – od kiedy można się szczepić?
Obecnie dostępna szczepionka, Spikevax, przeznaczona jest dla dzieci od 6. miesiąca życia i osób dorosłych.
- Dzieci w wieku od 6. miesiąca życia do 11. roku życia przyjmują preparat w dawce 0,25 ml,
- Dzieci powyżej 12. roku życia oraz osoby dorosłe korzystają z preparatu w dawce 0,5 ml.
Nie jest wymagane żadne szczególne przygotowanie do szczepienia. Na wizycie kwalifikującej lekarz oceni stan zdrowia (Twój lub dziecka).
Skuteczność szczepionki przeciwko COVID-19
Jaki jest efekt szczepienia na COVID-19? Skuteczność stosowanych szczepionek przeciwko COVID-19 jest niezwykle wysoka, również w odniesieniu do nowo pojawiających się wariantów wirusa SARS-CoV-2. Na łamach czasopisma „Morbidity and Mortality Weekly Report” pojawiły się wyniki badania oceniającego, czy podanie trzeciej dawki szczepionki mRNA zwiększa skuteczność w zapobieganiu zachorowaniu wymagającemu wizyty na SOR lub hospitalizacji w odniesieniu do wariantu Omikron. Wykazano, że przyjęcie 2 dawek szczepionki zapobiega ciężkiej infekcji wymagającej wizyty w oddziale ratunkowym w 52%, a hospitalizacji w 81%. Natomiast „doszczepienie się” 3 dawką zmniejsza to ryzyko kolejno o 82% i 90%.
Czy warto zaszczepić się na COVID-19?
Odpowiedź na to pytanie jest tylko jedna i brzmi twierdząco. Szczepionka na COVID-19 to nie tylko duże osiągnięcie medycyny, ale również obecnie najskuteczniejszy sposób na ograniczenie rozprzestrzeniania się wirusa SARS-CoV-2. Choć na rynku dostępne są już leki na COVID-19, to jednak, aby mogły zadziałać, muszą zostać przyjęte w ciągu pierwszych 5 dni trwania objawów. To spore ograniczenie, które sprawia, że w wielu sytuacjach okazują się one nieskuteczne. Co więcej, często są one trudno dostępne.
Sprawdź, jakie są objawy nowych wariantów COVID.
Szczepionka na COVID-19 zmniejsza ryzyko zachorowania, a jeśli do niego dojdzie, infekcja przebiega łagodniej i nie wymaga hospitalizacji. U osób niezaszczepionych ryzyko ciężkiego przebiegu infekcji wynosi 15% i znacząco rośnie w grupie pacjentów z chorobami współistniejącymi.
Co ważne, naturalne przechorowanie COVID-19 wcale nie stanowi gwarancji odporności na kolejne zakażenie. Wykazano, że poziom ochronnych przeciwciał jest wielokrotnie mniejszy niż po przyjęciu szczepionki. Dlatego warto się zaszczepić, szczególnie w przypadku zmagania się z chorobami przewlekłymi czy onkologicznymi. Zachęcamy Cię również do przeczytania naszego artykułu: paszport covidowy a szczepienie.
Sprawdź popularne kategorie
Szczepienie na COVID – gdzie się zapisać?
Przeciw COVID-19 można zaszczepić się w:
- Przychodniach POZ – zarówno dzieci, jak i dorośli,
- Aptekach ogólnodostępnych współpracujących z NFZ przy realizacji szczepień zalecanych (dla osób powyżej 18 lat).
Na szczepienie można umówić się przez Internetowe Konto Pacjenta (jeśli dany punkt udostępnia terminy w e-Rejestracji) lub bezpośrednio w punkcie szczepień. Niestety, tak jak wspomniano, obecnie nie ma możliwości zaszczepienia się – czekamy na komunikaty, kiedy pojawią się nowe szczepionki.
Czy na szczepienie COVID-19 trzeba mieć skierowanie?
Szczepienia przeciw COVID-19 realizowane są na podstawie e-skierowania, które wystawiane jest automatycznie i dostępne na Internetowym Koncie Pacjenta (IKP). Jeśli e-skierowanie nie zostało wygenerowane, uprawniony personel w punkcie szczepień może je wystawić samodzielnie, uwzględniając wiek pacjenta oraz czas od ostatniej dawki.
Przeciwwskazania do szczepienia na COVID-19
Przeciwwskazania do każdego szczepienia, nie tylko przeciwko COVID-19, można podzielić na stałe i czasowe. Jedynym stałym i jednocześnie bezwzględnym przeciwwskazaniem do zaszczepienia się przeciwko COVID-19 jest przebyta uogólniona reakcja alergiczna typu natychmiastowego, w tym wstrząs anafilaktyczny spowodowany przez poprzednią dawkę szczepionki lub substancję wchodzącą w jej skład, np. glikol polietylenowy (PEG). Ze szczepienia należy również zdyskwalifikować, ale tylko czasowo do momentu ustąpienia dolegliwości, pacjentów z:
- Ostrą chorobą infekcyjną przebiegającą z gorączką,
- Zaostrzeniem choroby przewlekłej.
Co ważne, szczepienie na COVID-19 w ciąży jest możliwe. Stan ten nie stanowi przeciwwskazania. Zaleca się jednak wykonanie szczepienia po 12. tygodniu ciąży.
Dowiedz się, jakie leki warto mieć w apteczce na wypadek COVID-19.
Katar a szczepienie na COVID-19
Łagodny katar nie stanowi przeciwwskazania do szczepienia przeciw COVID-19. Jeśli jednak objawom towarzyszy gorączka, złe samopoczucie lub infekcja ma ciężki przebieg, warto odłożyć szczepienie do czasu powrotu do zdrowia. Decyzję taką jednak podejmuje lekarz (lub inny specjalista kwalifikujący do szczepienia).
Szczepionka na COVID-19 − powikłania
Czy szczepienia na COVID są bezpieczne? Podobnie jak leki, szczepionki również mogą powodować działania niepożądane. Szczepionka na COVID-19 nie jest wyjątkiem. Jednak warto wiedzieć, że jest to jeden z najlepiej przebadanych preparatów w historii medycyny, a korzyści z jej przyjęcia wielokrotnie przewyższają możliwe do zaistnienia skutki uboczne. Skutki po szczepieniach na COVID-19:
- Niepożądany odczyn poszczepienny (NOP) po szczepionce przeciwko COVID-19 najczęściej ma charakter łagodny.
- Zazwyczaj ogranicza się do bólu w miejscu wkłucia, rzadziej występuje zaczerwienienie lub obrzęk tego obszaru. Często pojawia się ból ręki po szczepieniu na COVID-19. W celu zmniejszenia tych objawów zaleca się przykładanie do bolącego ramienia okładów chłodzących i rozgrzewających, a gdy pojawi się siniak, stosowanie maści na siniaki.
- Część pacjentów zgłasza objawy ogólne w postaci zmęczenia, bólu głowy i mięśni, rzadziej gorączki i przejściowego powiększenia węzłów chłonnych. Celem ich złagodzenia zaleca się stosowanie paracetamolu.
Kontakt z lekarzem jest zalecany, jeśli efekty uboczne po szczepieniu na COVID nasilają się po upływie 24 h od szczepienia lub nie przechodzą w ciągu kilku dni. Wystąpienie kataru, kaszlu czy bólu gardła nie jest typowe dla NOP i świadczy o infekcji niezwiązanej z przyjęciem szczepionki. Jeśli szczepienie przypadło w czasie niedawnego kontaktu z osobą chorą na COVID-19, wskazane może być wykonanie badania na koronawirusa.
Do innych, niezwykle rzadko występujących niepożądanych odczynów poszczepiennych notowanych po przyjęciu szczepionki przeciwko COVID-19, należą:
Warto jednak wiedzieć, że ryzyko wystąpienia wyżej opisanych powikłań jest wielokrotnie wyższe po przechorowaniu COVID-19.
Udar po szczepieniu na COVID-19
Szczepionki przeciw COVID-19 są bezpieczne – badania, w których uwzględniono dane od blisko 80 mln pacjentów, potwierdzają, że nie zwiększają ryzyka udaru. Co ważne, ryzyko udaru czy zakrzepicy jest dużo wyższe po samej infekcji SARS-CoV-2, niż po szczepieniu. Rzadkie przypadki powikłań zakrzepowo-zatorowych, np. zakrzepicy zatok mózgowych, dotyczyły głównie preparatu AstraZeneca.
Alergie po szczepieniu na COVID-19
Anafilaksja po szczepionkach mRNA jest bardzo rzadka (około 2–5 przypadków na milion dawek). Pozostałe reakcje alergiczne (wysypka, świąd, zaczerwienienie skóry czy obrzęk w miejscu podania) mają łagodny przebieg i szybko ustępują.
Zespół Gilberta a szczepienie na COVID-19
Szczepionka przeciw COVID-19 nie powoduje zespołu Gilberta. To wrodzona, łagodna choroba metaboliczna wątroby, a szczepienie może jedynie – w bardzo rzadkich przypadkach – czasowo zwiększyć poziom bilirubiny u osób już chorujących, bez wywoływania samego zespołu.
Problemy ze stawami po szczepieniu na COVID-19
Czy po szczepieniu na COVID mogą boleć stawy? Bóle stawów po szczepieniu na COVID-19, wraz z ogólnym osłabieniem i stanem podgorączkowym, są częstym działaniem niepożądanym, zwykle jednak o łagodnym nasileniu. W literaturze znajdują się informacje o pojedynczych przypadkach wystąpienia reumatoidalnego zapalenia stawów po szczepieniu, wydaje się również, że szczepionka nieznacznie zwiększa ryzyko zaostrzeń u pacjentów z już postawioną diagnozą.
Szczepienia na COVID-19 – FAQ
Sprawdź odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące COVID-19.
Szczepienia na COVID-19 – podsumowanie
Celem szczepienia przeciwko COVID-19 jest ochrona osoby zaszczepionej przed zachorowaniem, a w głównej mierze przed rozwojem ciężkiej postaci infekcji oraz zgonem z jej powodu. Przekłada się to również na bezpieczeństwo osób znajdujących się w jej otoczeniu.
