Trening pamięci dla seniorów – jak wspomagać mózg?

4. 12. 2020 · Monika Mazurek · 6 minut czytania
  • psychologia
Trening pamięci dla seniorów – jak wspomagać mózg?

Średnia długość ludzkiego życia wydłuża się wraz z każdym kolejnym pokoleniem. Dziś przechodzący na emeryturę seniorzy mają przed sobą jeszcze wiele lat spokojnego i aktywnego odpoczynku. Wraz z wiekiem rośnie jednak również ryzyko pojawienia się chorób neurodegeneracyjnych i utraty sprawności mózgu. Na szczęście, można temu zapobiec poprzez odpowiednią profilaktykę. Czym są treningi pamięci i jakie przynoszą korzyści?

 

Utrata sprawności poznawczej w późnym wieku

Z biegiem lat zmienia się struktura demograficzna naszego społeczeństwa. Wśród nas jest coraz więcej osób po 60. roku życia – dane GUS z 2014 r. mówią o 8,5 mln Polaków i Polek, które przekroczyły granicę tego wieku. To ponad 1/5 wszystkich mieszkańców naszego kraju. Większość z nich jest płci żeńskiej.

Trend ten będzie również przybierał na sile. Za około 20 lat aż 36% Polaków będzie po osiemdziesiątce. To prawdziwe wyzwanie dla współczesnych psychologii i medycyny: pracownicy ochrony zdrowia będą zmagać się z ogromną liczbą pacjentów cierpiących z powodu chorób wieku podeszłego, w tym z chorobami neurodegeneracyjnymi, które znacząco wpływają na intelekt chorego i ograniczają jego samodzielne funkcjonowanie.

Spadek funkcji poznawczych – dlaczego mózg się starzeje?

Warto pamiętać, że starzenie się mózgu jest zjawiskiem naturalnym – zwłaszcza po 65. roku życia, choć pierwsze zmiany mogą się rozpocząć nawet dwie dekady wcześniej. U wielu osób procesy starzenia się układu nerwowego przebiegną niezauważalnie, a ich skutek nie będzie miał żadnego wpływu na codzienną egzystencję. Jednak u części emerytów zjawisko to będzie miało bardziej inwazyjny charakter: w najgorszym wypadku skończy się chorobą neurodegeneracyjną (na przykład chorobą Alzheimera, demencją) prowadzącą do konsekwentnej utraty kolejnych funkcji życiowych, a w ostateczności – do śmierci.

ćwiczenia na pamięć dla osób starszych

Wraz z upływem lat w mózgu zmniejsza się obecność jego tkanek budulcowych – istoty białej i szarej, a w szczególności pierwszej z nich. Spada także tempo reakcji neurochemicznych, co skutkuje często wolniejszym myśleniem, refleksem, zapamiętywaniem i działaniem: na niektóre zadania pamięciowe senior potrzebuje więcej czasu niż jego kolega po czterdziestce. Naukowcy sądzą, że wspomniany spadek tempa przesyłania informacji i substancji chemicznych w mózgu może wpływać na często występujące u osób po 60. choroby psychiczne i neurologiczne – za depresję seniora może odpowiadać na przykład ubytek serotoniny.



Sprawność mózgu po 60. - sprawa indywidualna

Starzenie się układu nerwowego ma charakter indywidualny – oznacza to, że u każdego z nas zmiany będą przebiegały nieco inaczej. Wpływa na to wiele czynników: zarówno genetyczne, jak i nasz osobisty styl życia, czyli stosowana dieta, nałogi czy poziom dbałości o zdrowie. Na pamięć po sześćdziesiątce wyjątkowo źle oddziałuje silnie przeżywany stres, a także ogólny zły stan zdrowia. Istotna jest nawet nasza sytuacja społeczna i ekonomiczna. Osoby wykształcone i zamożne z reguły mniej cierpią z powodu poznawczych konsekwencji starzenia się mózgu, mają bowiem lepszy dostęp do opieki medycznej i świadomość o konieczności wykonywania badań profilaktycznych.

Destrukcyjny wpływ na naszą pamięć w starszym wieku mają również wspomniane nałogi, szczególnie palenie papierosów. Co ciekawe, stopień zmian ma związek z liczbą wypalonych w ciągu życia papierosów, a więc rzucenie nałogu nikotynowego w każdym wieku ma sens. W przypadku alkoholu jego niewielkie dawki mogą pozytywnie wpłynąć na działanie układu nerwowego, jednak jego nadużywanie jest już dla komórek nerwowych toksyczne.

Trening pamięci dla seniorów – na czym polega?

Niezwykle istotna w kontekście zachowania dobrej sprawności mózgu w wieku starszym jest intelektualna aktywność seniora. Według badaczy cała nasza wykonana praca umysłowa w ciągu życia procentuje po sześćdziesiątce w postaci tak zwanej rezerwy poznawczej – im więcej się uczyliśmy i zapamiętywaliśmy, tym dłużej będziemy cieszyć się świetnie funkcjonującym umysłem i dobrą pamięcią.

trening pamięci

Szczególnie w wieku starszym warto podtrzymywać wspomnianą aktywność intelektualną, nawet jeśli nie pracujemy już umysłowo. Pomóc w tym może chociażby zestaw ćwiczeń pamięci dla seniorów – gotowe książki z rozpisanym treningiem pamięci na każdy dzień ukazały się nakładem wielu renomowanych wydawnictw naukowych. Oprócz zestawów gier typu memory czy zapamiętywania sekwencji wyrazów znajdziemy tam również ćwiczenia na wnioskowanie oraz koncentrację – inne funkcje poznawcze, które słabną w wieku starszym.

Polecane przez specjalistów pozycje i zbiory zawierające ćwiczenia pamięci dla seniorów to m.in.:

  • Słowa do pary. Ćwiczenia dla osób z zaburzeniami komunikacji językowej, Mariola Czarnkowska, Anna Lipa, Paulina Wójcik, wyd. WIR,
  • Trening pamięci i koncentracji dla seniorów. Przykłady zajęć dla prowadzących warsztaty, Agnieszka Sokół-Stanisławska, wyd. Difin,
  • Superpamięć dla seniorów i nie tylko, Paulina Mechło, wyd. Sensus,
  • Trening umysłu dla seniorów, Natalia i Krzysztof Minge, wyd. Samo Sedno,
  • Trening językowy dla seniorów i nie tylko, Paulina Mechło, Paulina Polek, wyd. Sensus.

Dla seniorów aktywnie korzystających z sieci pomocne mogą okazać się treningi pamięci w wydaniu internetowym. Gotowe szablony zadań przygotowują za darmo fundacje zajmujące się propagowaniem zdrowia psychicznego. Często są to tematyczne zestawy, które wymagają przypominania sobie wydarzeń z dawnych lat (ćwiczenie pamięci epizodycznej) czy określonych słów i pojęć teoretycznych (ćwiczenie pamięci semantycznej).

zestaw ćwiczeń na pamięć dla seniorów

Dla bardziej zaawansowanych użytkowników dostępne są zaś interaktywne treningi w formie gier, często poziom trudności zadania zwiększa się wraz z zaliczeniem kolejnych poziomów. Programy tego rodzaju dla seniorów to między innymi Siłownia Pamięci, aplikacja MEMO, Trening Mózgu CogniFit czy Neurogra.

Jak poprawić pamięć? Domowe sposoby

Oprócz korzystania z profesjonalnych treningów i ćwiczeń pamięci przeznaczonych dla osób starszych warto pamiętać o codziennych aktywnościach, które dla naszego umysłu również działają jak intelektualna siłownia. Ich częste wykonywanie bardzo wspomaga wydajność naszego mózgu. Należy do nich:

  • czytanie książek – wpływa pozytywnie również na kreatywność,
  • nauka języków – zwłaszcza obcych słówek,
  • zapamiętywanie numerów telefonów, rozkładów jazdy itp.,
  • przygotowywanie list – na przykład zakupów i próby samodzielnego ich odtworzenia w sklepie,
  • rozwiązywanie krzyżówek – wymaga przypominania sobie wielu rzadko używanych pojęć i terminów,
  • korzystanie z Internetu i mediów, przyswajanie nowych treści,
  • liczne kontakty społeczne i opowiadanie zdarzeń z przeszłości.

Dzięki częstemu wykonywaniu wspomnianych czynności nasz mózg będzie nieustannie aktywny intelektualnie – a to główny czynnik zachowania jego sprawności na dłużej. Regularny trening pamięci, koncentracji, logicznego wnioskowania lub podzielności uwagi sprawi, że w późniejszym wieku zdecydowanie łagodniej odczujemy naturalne zmiany zachodzące w naszym układzie nerwowym. To również ochrona przed chorobami neurologicznymi i depresją – samodzielność z pewnością pozwoli zachować seniorowi dobre samopoczucie i optymizm.

Źródła:

  1. Raport GUS. Ludność w wieku 60+. Struktura demograficzna i zdrowie. Departament Badań Demograficznych i Rynku Pracy GUS. Warszawa, 2016. https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-w-wieku-60-struktura-demograficzna-i-zdrowie,24,1.html?pdf=1. [dostęp: 26.11.2020]
  2. Raport GUS. Sytuacja demograficzna osób starszych i konsekwencje starzenia się ludności Polski w świetle prognozy na lata 2014-2050. Departament Badań Demograficznych i Rynku Pracy GUS w porozumieniu z Departamentem Badań Społecznych i Warunków Życia GUS. Warszawa, 2014. https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/sytuacja-demograficzna-osob-starszych-i-konsekwencje-starzenia-sie-ludnosci-polski-w-swietle-prognozy-na-lata-2014-2050,18,1.html. [dostęp: 26.11.2020].
  3. Ewa Małgorzata Szepietowska, Czy mniej znaczy gorzej? Starzenie się z perspektywy neurobiologicznej. [w] Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska - Sectio J. 22/2001, s.9-23.
  4. Anna Grzanka-Tykwińska, Kornelia Kędziora-Kornatowska, Znaczenie wybranych form aktywności w życiu osób w podeszłym wieku. [w] Gerontol Pol. 18, 1/2016, s. 29-32.


 

Więcej artykułów na ten temat

Monika Mazurek