Kapsaicyna – czym jest i jakie ma właściwości?

Kapsaicyna to organiczny związek chemiczny występujący naturalnie w papryce chili oraz innych roślinach z rodziny psiankowatych. To ona odpowiada za charakterystyczny, ostry smak i działanie rozgrzewające. W ostatnim czasie ze względu na swoje właściwości substancja ta zyskuje popularność. W artykule przyjrzymy się bliżej właściwościom i zastosowaniu kapsaicyny.  

Kapsaicyna - co to jest?

Kapsaicyna (Capsaicin) jest organicznym związkiem chemicznym pochodzenia naturalnego, zaliczanym do grupy alkaloidów. W środowisku naturalnym występuje w roślinach rodzaju pieprzowców (Capsium) z rodziny psiankowatych, chroniąc je przed roślinożercami. Czysta kapsaicyna ma postać bezwonnego, białego, krystalicznego proszku. To właśnie ona odpowiada za ostry, piekący smak papryczki chili i jej popularnych odmian - jalapeno, piri-piri czy habanero. Im wyższa zawartość związku, tym papryczka jest ostrzejsza. Co ciekawe, zawartość kapsaicyny wzrasta wraz z dojrzewaniem owoców.

• Ilość kapsaicyny, a co za tym idzie, siła drażniąca różni się w zależności od odmiany papryki. 
• Określenie poziomu ostrości w produktach spożywczych zawierających kapsainocydy, w tym kapsaicynę, umożliwia skala Scovillea wprowadzona w 1912 r. 
• Czysta kapsaicyna ma ostrość 15-16 milionów jednostek SHU (Scoville Heat Unit). Dla porównania ostrość papryki jalapeno wynosi 2500-2800 SHU, pieprzu cayenne 30 000-50 000 SHU, natomiast papryki habanero nawet 350 000 SHU. W czerwonej papryce słodkiej liczba jednostek SHU wynosi zero.  
• Entuzjaści pikanterii z pewnością znają najostrzejszą paprykę na świecie, czyli Carolinę Reaper, wyhodowaną przez Eda Currie. W 2007 r. została wpisana do Księgi Rekordów Guinessa, z imponującym wynikiem 1,57 mln SHU!

Kapsaicyna jest związkiem rozpuszczalnym w tłuszczach i alkoholu, natomiast zupełnie nie rozpuszcza się w wodzie. Jeśli więc zdecydujesz się na przetestowanie bardzo pikantnej potrawy zawierającej kapsainę, do zneutralizowania pieczenia w jamie ustnej sięgnij po szklankę tłustego mleka, alkoholu lub wypłucz usta olejem roślinnym. Popicie jej dużą ilością wody z pewnością nie pomoże. Może wręcz zaszkodzić.

Kapsaicyna - właściwości

Kapsaicynie przypisuje się szerokie właściwości prozdrowotne na wielu obszarach. Przeprowadzone dotychczas badania wskazują głównie na właściwości antyoksydacyjne, przeciwbólowe, odchudzające, termoregulacyjne oraz przeciwbakteryjne, dzięki czemu: 

• Podawana w niewielkich ilościach może regulować pracę układu pokarmowego, zmniejsza również ryzyko wystąpienia wrzodów żołądka, które jest następstwem nadużywania alkoholu czy niesteroidowych leków przeciwzapalnych, 
• Dedykowane preparaty z kapsaicyjną, stosowane miejscowo, łagodzą dolegliwości bólowe. Wskazane są w leczeniu bólu wywołanego urazami i operacjami, chorobą zwyrodnieniową stawów, nerwobólami czy reumatoidalnym zapaleniem stawów,
• Przyspiesza przemianę materii i wpływa na tłumienie apetytu, nie można jej jednak przypisać znaczącej roli w procesie utraty nadprogramowych kilogramów, a ostateczny efekt zależy od czasu jej przyjmowania,
• Wykazuje właściwości przeciwdrobnoustrojowe.

Jak podano w przeglądzie Mechanisms and clinical uses of capsaicin (S. K. Sharma, A. S. Vij, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24211679/, dostęp 04.04.2023) niektóre z badań naukowych z wykorzystaniem kapsaicyny, np. badania opisujące mechanizm regulacji ciśnienia krwi lub wpływ na poziom cholesterolu, przeprowadzone zostały wyłącznie na zwierzętach, w związku z czym ta wiedza nie stanowi jeszcze argumentu do klinicznego zastosowania związku na dużą skalę. Należy pamiętać, że kapsaicynę wciąż poddaje się różnym badaniom, których celem jest określenie właściwości i działania substancji na ludzki organizm. 

Kwestią sporną jest również działanie kapsaicyny na nowotwory. Z niektórych badań (A. M. Bode, Z. Dong, The two faces of capsaicin, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21487045/, dostęp 04.04.2023) wynika, że może ona być skuteczna w leczeniu raka, między innymi raka płuc, czerniaka czy raka jelita grubego. Jednocześnie zauważono, że substancja tamoże promować proces nowotworzenia. Efekt zależy od dawkowania kapsaicyny, a właściwości chemoprewencyjne wciąż wywołują dyskusje wśród ekspertów.

Kapsaicyna - działanie 

Kapsaicyna odpowiada za odczuwanie ostrego smaku, a jej spożycie powoduje silne uczucie palenia i pieczenia w jamie ustnej. Za te odczucia bezpośrednio odpowiada interakcja związku z neuronami układu nerwowego, a dokładniej receptorami waniloidowymi TRPV1. Są to składniki błony komórkowej neuronów, odpowiedzialne za odczuwanie ciepła i bólu. Receptory te występują również w pęcherzu moczowym, mózgu, nerkach i wątrobie. Co ciekawe, kapsaicyna wpływa na neurony odpowiedzialne za czucie niezależnie od temperatury, w jakiej jest podawana. Stąd też uczucie palenia występuje nawet po zjedzeniu zimnej potrawy z dodatkiem kapsaicyny.

Spożycie papryczki w dopuszczalnych dawkach nie powoduje trwałych uszkodzeń tkanek, a działanie kapsaicyny polega wyłącznie na pobudzaniu komórek nerwowych. Zdolność wiązania z receptorami TRPV1 wykazują również inne związki wyizolowane z roślin wykorzystywanych w kuchni na szeroką skalę i dobrze znanych większości z nas, np. piperyna wyizolowana z pieprzu czarnego (Piper nigrum), zingeron znajdujący się w imbirze lekarskim (Zingiber officinale) czy kurkumina z ostryżu długiego (Curcuma longa).

Zobacz suplement diety Liporedium oraz suplement diety Metabol Fast.

Kapsaicyna - zastosowanie

Kapsaicyna to substancja wykorzystywana głównie przez przemysł spożywczy i farmaceutyczny, rzadziej pojawia się w branży kosmetycznej. Jest jednym ze składników barwiących oraz nadającym potrawom pikantności. Dodawana jest między innymi do przypraw, gotowej żywności czy sosów. 

• Największe zastosowanie kapsaicyna znajduje w medycynie i farmacji, między innymi w suplementach diety dla sportowców oraz lekach na odchudzanie. 
• Z uwagi na udowodnione działanie przeciwbólowe wykorzystywana jest w produktach o właściwościach rozgrzewających mięśnie i stawy oraz w maściach na siniaki do łagodzenia bólu pourazowego i przyspieszenia regeneracji. Sprawdź np. plastry rozgrzewające na okolice pleców i karku Prel red.
• Kapsaicyna rzadko pojawia się w czystej postaci. Składy preparatów leczniczych lub nutrikosmetyków wzbogacane są najczęściej wyciągami z roślin zawierających kapsaicynę, takich jak np. pieprz cayenne lub papryczka chili. Zobacz:

• Suplement diety Kapsaicyna 8% Pharmovit,
• Suplement diety, Kapsaicyna Pharmovit,
• Suplement diety Chili Fat Burner,
• Suplement diety Olimp Therm Line Forte New Formula,
• Suplement diety zawierający svetol Solgar Kompleks Termogeniczny.

Warto zaznaczyć, że suplementy diety zawierające kapsaicynę nie powinny być stosowane jako substytut zróżnicowanej diety. Kluczowe jest prowadzenie zdrowego trybu życia i zrównoważonego sposobu żywienia. 

Kapsaicyna - skutki uboczne 

Kapsaicyna to substancja, której dotyczy zjawisko hormezy. Oznacza to, że o ile w małych dawkach wykazuje właściwości lecznicze, to duże dawki mogą być wysoce toksyczne, a nawet śmiertelne (spowodowane paraliżem oddechowym). Należy jednak podkreślić, że wysokie stężenie tego związku w żywności powoduje pikantność, która może uniemożliwić jej spożycie przez większość ludzi. Kapsaicyna w stężeniach przekraczających dopuszczalne normy wykazuje działanie neurotoksyczne, wskutek czego zaburza rozwój układu nerwowego, a w bezpośrednim kontakcie uszkadza neurony. Inne skutki uboczne przyjmowania kapsaicyny to między innymi:

• Ból brzucha,
• Nudności,
• Wymioty,
• Biegunka,
• Rzadziej zawroty i bóle głowy oraz kaszel.

Kapsaicyna - przeciwwskazania

Kapsaicyna przyjmowana doustnie pobudza wydzielanie soku żołądkowego, dlatego nie jest rekomendowana osobom z zespołem jelita drażliwego czy refluksem żołądkowo-przełykowym. Kolejną grupą, która powinna wykluczyć ze swojego jadłospisu produkty zawierające kapsaicynę, są pacjenci podczas leczenia onkologicznego oraz rekonwalescencji. Wskazano, że śluzówka przewodu pokarmowego obciążona chemioterapią lub radioterapią jest bardziej podatna na podrażnienia wywołane spożywaniem bardzo pikantnych potraw. Kobiety w ciąży, matki karmiące oraz osoby zażywające leki przed zażyciem preparatu z kapsaicyną powinny skonsultować się z lekarzem. 

Podsumowanie

Kapsaicyna to substancja charakteryzująca się szeregiem pozytywnych właściwości dla zdrowia - działa przeciwbólowo, przeciwzapalnie, przyspiesza trawienie oraz metabolizm, co może pomóc w utracie wagi. W medycynie kapsaicyna stosuje się ją w leczeniu bólu neuropatycznego, reumatoidalnego zapalenia stawów i niektórych typów raka, jednak wymaga to dalszych badań w celu określenia skuteczności i bezpieczeństwa stosowania. Wysoka dawka kapsaicyny może prowadzić do nieprzyjemnych skutków ubocznych, takich jak podrażnienie skóry, bóle brzucha i wymioty. Reasumując, kapsaicyna to związek, który może przynieść korzyści dla zdrowia, ale należy zachować ostrożność przy jej stosowaniu. 

Źródła:

1. P. Siudem, K. Paradowska, Kapsaicyna palący temat w farmacji, https://www.researchgate.net/publication/327765597_Kapsaicyna_-_palacy_temat_w_farmacji [dostęp 17.03.2023 r.]
2. A. M. Bode, Z. Dong, The two faces of capsaicin, https://aacrjournals.org/cancerres/article/71/8/2809/570358/The-Two-Faces-of-CapsaicinIs-Capsaicin-a [dostęp 17.03.2023 r.]
3. S. Xu, Li Zhang, X. Heng, H. Yu, J. Bao, R. Lu, Capsaicin inhibits the metastasis of human papillary thyroid carcinoma BCPAP cells through the modulation of the TRPV1 channel, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29185571/ [dostęp 17.03.2023 r.]