Skaza białkowa − objawy alergii na białka mleka krowiego

Skaza białkowa to popularne szczególnie wśród rodziców określenie, które opisuje rumieniowe zmiany skórne u dzieci pojawiające się najczęściej na policzkach. Co ciekawe w medycynie nie istnieje zjawisko skazy białkowej. Czym więc są charakterystyczne objawy na skórze maluchów? Oto co warto wiedzieć o tzw. skazie białkowej.

Skaza białkowa − co to jest?

W medycznej nomenklaturze nie istnieje takie zjawisko jak skaza białkowa, lecz ze względu na to, że powszechnie nazwa ta jest stosowana w mowie potocznej, warto zgłębić, co kryje się za tym określeniem. Odnosi się ono do rumieniowych, rumieniowo-złuszczających zmian skórnych z towarzyszącą nasiloną suchością i znacznym świądem skóry. Istnieje wiele przyczyn tego objawu. Często pojawia się u dzieci dotkniętych alergią pokarmową, m.in. uczuleniem na białka mleka krowiego.

Problem ten może rozwinąć się również w przebiegu atopowego zapalenia skóry (AZS), szczególnie gdy chorobie tej towarzyszy alergia pokarmowa na jajo kurze, mleko, pszenicę, soję, orzeszki ziemne, orzeszki laskowe i ryby. U chorych na AZS może dojść do wyzwolenia lub zaostrzenia już istniejących objawów skórnych pod wpływem rozmaitych alergenów pokarmowych. Przez wiele lat atopowe zapalenie skóry było nazywane potocznie skazą białkową. Przy AZS mamy przede wszystkim do czynienia z defektem bariery naskórkowej, co stanowi główną przyczynę rozwoju zmian zapalnych skóry. Przy atopowym zapaleniu skóry u dzieci warto stosować odpowiednio dobrane emolienty dla dzieci. Zobacz, jak wybrać maść i krem na atopowe zapalenie skóry w artykule: Krem do skóry atopowej − jak go wybrać? Pielęgnacja skóry z AZS.

Skaza białkowa a AZS i alergia na białka mleka krowiego

Atopowe zapalenie skóry to przewlekła, zapalna dermatoza, która charakteryzuje się okresami zaostrzeń i remisji, a także towarzyszącym im silnym świądem skóry. Przyczyną rozwoju zmian skórnych w przebiegu AZS są genetyczne defekty budowy i funkcjonowania bariery naskórkowej, zaburzenia odpowiedzi układu immunologicznego, jak również wpływ czynników środowiskowych, w tym alergenów oraz czynników zakaźnych.

Choć pochodzenie AZS nadal nie jest do końca jasne, liczne badania dowodzą, że dużą rolę w rozwoju jego objawów odgrywają alergeny, zwłaszcza u dzieci. Skąd wzięło się określenie skaza białkowa? Mleko krowie to produkt, który jest jednym z pierwszych „obcych” pokarmów wprowadzanych do diety niemowlęcia zaraz po mleku matki. Stąd zalicza się je do najczęstszych alergenów pokarmowych mogących doprowadzić do rozwoju zarówno zmian skórnych, jak i objawów ze strony układu oddechowego oraz przewodu pokarmowego. Najczęściej dochodzi do pojawiania się zmian w obrębie skóry, a rodzice zaniepokojeni podejrzanymi objawami u swojego dziecka najczęściej opisują je właśnie jako skazę białkową.

Alergia na białka mleka krowiego

Alergie pokarmowe to coraz częściej spotykany problem wśród dzieci. Dlaczego mleko krowie tak często uczula najmłodszych? Przyczyną alergii w tym przypadku są specyficzne białka. Mleko krowie zawiera około 20 − 30 białek. Wyróżnia się w nich frakcje: białka kazeinowe i białka serwatkowe. Wśród białek serwatkowych najsilniejszym alergenem jest ß-laktoglobulina, która znajduje się w mleku większości ssaków, ale nie ma go w mleku kobiet. ß-laktoglobulina odpowiada za dużą część przypadków alergii na białka mleka krowiego, podobnie jak α-laktoglobulina.

Sprawdź też leki na alergię u dzieci.

Czy osoba uczulona na białka mleka krowiego może pić inne rodzaje mleka? Niestety nie, bo między różnymi rodzajami mleka ssaków występuje znaczna reakcja krzyżowa − najsilniejsza jest między białkami mleka krowiego a mlekiem kozim oraz mlekiem owczym. Nie mówimy tu o napojach roślinnych, potocznie zwanych mlekami. 

Uczulenie na białka mleka krowiego może mieć dwojaką postać – może rozwijać się w wyniku reakcji natychmiastowej zależnej od przeciwciał IgE oraz w wyniku tzw. reakcji opóźnionej (komórkowej). U jednego pacjenta obecne być mogą oba typy reakcji alergicznej. W przypadku mechanizmu IgE zależnego w wyniku połączenia alergenów ze swoistymi przeciwciałami IgE dochodzi do uwolnienia z mastocytów oraz bazofilów (komórek biorących udział w reakcjach alergicznych) mediatorów zapalnych, np. histaminy i rozwoju w krótkim czasie objawów uczulenia. Reakcja typu opóźnionego oparta jest na działaniu rozmaitych cytokin produkowanych przez wyspecjalizowane limfocyty i rozwija się zwykle po 24 − 48 godzinach, a niekiedy nawet po 2 − 4 dniach od ekspozycji na alergen. Badania podają, że z czasem część dzieci uzyskuje tolerancję na białka mleka krowiego.

Więcej o alergii na białka mleka krowiego przeczytasz tu: Objawy alergii na mleko u dzieci. Jak je rozpoznać?.

Skaza białkowa − objawy

U dzieci, które mają alergię na białka mleka krowiego, mogą pojawić się m.in. zmiany skórne, potocznie opisywane jako objawy skazy białkowej. Jak wspomniałam, mogą mieć one postać rumieniowych ognisk o charakterze wyprysku ze wzmożonym złuszczaniem i towarzyszącym silnym świądem. Najczęściej zlokalizowane są na skórze twarzy, szyi, a także w okolicy zgięć łokciowych i kolanowych. Ponadto w przebiegu alergii na białka mleka krowiego mogą pojawiać się swędzące bąble pokrzywkowe, obrzęk naczynioruchowy, a nawet zagrażająca życiu reakcja anafilaksji.

Poza objawami skórnymi w przebiegu alergii na białka mleka krowiego może dojść do rozwoju objawów z przewodu pokarmowego oraz układu oddechowego. Objawy jelitowe występują pod postacią kolkowych bólów brzucha, nudności i wymiotów, refluksu żołądkowo-przełykowego, biegunek czy obecności śluzu lub krwi w stolcu. U najmłodszych dzieci alergia na białka mleka krowiego może dawać niespecyficzne objawy, takie jak wzmożona drażliwość, trudności w zasypianiu, brak apetytu czy niechęć do jedzenia.

Wśród dolegliwości ze strony układu oddechowego pojawia się często nieżyt nosa, obrzęk błony śluzowej nosa i zatok, wodnisty katar, chrypka, napadowy męczący kaszel, duszność, czy świszczący oddech. Z uwagi na bardzo szerokie spektrum objawów w przebiegu alergii na białka mleka krowiego postawienie prawidłowej diagnozy jest niejednokrotnie dużym wyzwaniem.

Skaza białkowa − dieta

Jeśli dolegliwości skórne zdiagnozowane zostaną ostatecznie jako alergia na białka mleka krowiego, konieczne jest wówczas włączenie leczenia dietetycznego. Polega ono na wdrożeniu diety eliminacyjnej, pozbawionej produktów zawierających białka mleka krowiego. Z jadłospisu wykluczane jest nie tylko samo mleko, ale też wszelkie produkty mleczne oraz jego przetwory. W przypadku potwierdzonej w badaniach alergii na białka mleka krowiego dieta eliminacyjna powoduje stopniowe ustępowanie dolegliwości u pacjenta.

Osoby z tym typem uczulenia, słysząc o konieczności stosowania przez nie specjalnej diety, często pytają, czy taki sposób odżywiania powinien być utrzymany do końca życia. Na szczęście nie zawsze! Według szacunków u około 1/3 pacjentów alergia na białka mleka krowiego z czasem mija, dlatego konieczne jest okresowe weryfikowanie, czy pacjent nadal ma uczulenie na mleko i produkty mleczne. W tym celu lekarz zaleca przeprowadzenie próby prowokacyjnej z niewielką ilością pokarmu zawierającego białka mleka krowiego. Więcej o próbach prowokacyjnych przeczytasz tu: Testy prowokacyjne przy alergii − kiedy je stosować?.

Pamiętaj, że dieta eliminacyjna może skutkować rozwojem niedoborów białka i innych składników odżywczych u chorego. Stąd tak ważne jest wprowadzanie produktów zastępczych o równoważnej wartości odżywczej, szczególnie u najmłodszych. Dodatkowo poleca się, żeby wraz z ustąpieniem alergii na białka mleka krowiego stopniowo rozszerzać dietę dziecka o produkty mleczne i rezygnować z mieszanek mlekozastępczych.

Skaza białkowa − jak rozpoznać, co ją powoduje?

Choć skaza białkowa to określenie nieistniejące w medycznej nomenklaturze, wielu rodziców określa w ten sposób niespecyficzne zmiany pojawiające się na skórze ich dzieci. Zmiany te zawsze powinny być skonsultowane przez pediatrę oraz dermatologa, nigdy nie powinno się leczyć ich na własną rękę. Ponadto bez konsultacji z lekarzem lepiej nie modyfikować diety dziecka, bo można w ten sposób doprowadzić u niego do rozwoju niedoborów ważnych składników pokarmowych.

Źródła:

1. Krauze A.: Cow milk allergy – Clinical approach. W: Alergia, Astma, Immunologia, 2015, [Nr] 20 (1), s.12 − 16.
2. American Academy of Paediatrics. Commitee on Nutrition: Hypoallergic Infant Formulas. Paediatrics, 2000, [Nr] 106, s. 346 − 349.
3. Caubet J.C.; Eigenmann P.A.: Czynniki alergiczne w atopowym zapaleniu skóry. W: Dermatologia po Dyplomie, 2011, [Nr] 2 (1), s. 21 − 37.
4. Pituch A.; Matczuk P.; Neścioruk M.: Żywienie dzieci w zdrowiu i chorobie. W: Gastroenterologia dziecięca – poradnik lekarza praktyka, 2014.