Znieczulenie miejscowe − ile działa i jak się na nie przygotować? Rodzaje znieczulenia miejscowego i przeciwwskazania

Wizja zabiegu chirurgicznego i znieczulenia, bez względu na to czy ogólnego, czy miejscowego, zawsze budzi w pacjentach przerażenie. Pacjenci boją się, że mimo znieczulenia i tak będą czuć ból, że obudzą się w trakcie zabiegu, albo wręcz przeciwnie, w ogóle się nie wybudzą. Często obawiają się też, że tak zwane znieczulenie „w kręgosłup” nie przestanie działać i porażenie mięśni będzie trwałe. Wszystko, co nieznane budzi lęk, dlatego postaram się przybliżyć temat znieczulenia miejscowego.

Co to jest znieczulenie miejscowe?

Na czym polega znieczulenie miejscowe? Podstawową cechą, jaka odróżnia znieczulenie miejscowe od ogólnego jest to, że pacjent w trakcie zabiegu pozostaje na ogół całkowicie świadomy. Wiąże się z tym, że zwykle pamięta cały zabieg i może w trakcie jego trwania rozmawiać z lekarzem czy pielęgniarką.

Jak zatem możliwe jest, że pacjent nie odczuwa bólu? Cały sekret znieczulenia miejscowego tkwi w tym, że za pomocą odpowiednich leków czasowo znosi się przewodzenie impulsów nerwowych w danym obszarze ciała. Do leków miejscowo znieczulających, które najczęściej są wykorzystywane do tego rodzaju znieczuleń, należą lidokaina (zależnie od rodzaju znieczulenia podawana w stężeniu od 0,25 do 2%) czy bupiwakaina.

Sprawdź też leki przeciwbólowe.

Jakie są rodzaje znieczulenia miejscowego?

Najprostszym rodzajem znieczulenia miejscowego jest znieczulenie powierzchowne, i nasiękowe i przewodowe. 

• W przypadku znieczulenia powierzchownego substancja znosząca ból jest nanoszona na skórę lub błonę śluzową w formie żelu, np. na dziąsła przy ząbkowaniu u dziecka, lub aerozolu, np. przed zabiegiem gastroskopii. 
• Znieczulenie nasiękowe (infiltracyjne) wymaga natomiast podania tej substancji podskórnie, w okolicę nerwów. Ten rodzaj znieczulenia stosowany jest najczęściej w stomatologii lub podczas drobnych zabiegów chirurgicznych na skórze. 
• Znieczulenie okołonerwowego (przewodowe) polega na podaniu leku w okolicę nerwu, splotu lub pnia nerwowego.

Zarówno nasiękowe, jak i powierzchowne znieczulenie miejscowe nie wymaga od pacjenta specjalnego przygotowania − zwykle też po zabiegu pacjent może od razu wrócić do domu.

Obok znieczuleń miejscowych wyróżnia się również znieczulenia regionalne. Są to bardziej skomplikowane blokady centralne (znieczulenie podpajęczynówkowe i zewnątrzoponowe) i blokady regionalne. Dochodzi w nich, w przeciwieństwie do znieczulenia miejscowego, do znieczulenia większego obszaru ciała, ale pacjent nadal pozostaje świadomy. Anestezjolog wybiera też rodzaj znieczulenia u pacjentów, którzy mają być poddani krótkim zabiegom na obwodowych częściach ciała, np. zabiegom ortopedycznym, jak również zabiegom ginekologicznym i urologicznym.

Sprawdź też leki na ból zęba.

Czy znieczulenie miejscowe boli?

Jedno z częstszych pytań, jakie pacjenci zadają anestezjologowi przed zabiegiem, to czy znieczulenie miejscowe boli? Jedyny ból, jaki pacjent odczuwa, związany jest z wkłuciem przez lekarza igły, co znane jest przecież każdemu, kto choć raz miał pobieraną krew.

Znieczulenie miejscowe – czy można jeść? Przygotowanie do zabiegu

Takie miejscowe znieczulenie nie wymaga od pacjenta większych przygotowań. Anestezjolog zalecić może Ci bycie na czczo. Dla wielu określenie „być na czczo” jest niejasne. Oznacza to, że ostatni posiłek powinien być lekki i zjedzony najpóźniej 8 godzin przed zabiegiem, a klarowne płyny jak woda można pić nie później niż 2 godziny przed operacją.

Zdarza się natomiast, że pacjenci są proszeni o pozostanie na czczo przed niektórymi procedurami (np. gastroskopia), mimo że wykonuje się je także w znieczuleniu miejscowym (np. znieczulenie gardła lidokainą w aerozolu). W takich przypadkach cel bycia na czczo nie wynika ze znieczulenia jako takiego, lecz z potrzeby zapewnienia dobrej widoczności w trakcie badania oraz minimalizacji ryzyka zachłyśnięcia się treścią pokarmową.

Sprawdź też, ile jest ważna recepta.

Jak się podaje znieczulenie miejscowe?

Znieczulenie miejscowe podaje się:

• Powierzchniowo – na skórę (krem, maść, plaster) lub błony śluzowe, dziąsła w postaci żelu, aerozolu,
• W formie iniekcji – podskórnie.

W przypadku znieczuleń regionalnych leki znieczulające podaje się odpowiednio do przestrzeni podpajęczynówkowej, zewnątrzoponowej lub w pobliżu nerwu lub splotu nerwowego.

Znieczulenie miejscowe − przeciwwskazania

Anestezjolog zbierając wywiad z pacjentem pyta o zażywane leki, wyklucza też wszelkie przeciwwskazania do tego rodzaju znieczulenia. Przeciwwskazaniem do znieczulenia miejscowego jest m.in. alergia na środek znieczulający, a także zmiany skórne w miejscu planowanego wkłucia. Inne możliwe p/wskazania to: 

• Przyjmowanie przez pacjenta leków przeciwkrzepliwych (co może wykluczać z zabiegu chirurgicznego), 
• Brak współpracy pacjenta, 
• Sepsa,
• Niektóre schorzenia kardiologiczne, np. zaburzenia w układzie przewodzącym serca, nagła niewydolność serca,
• Współistniejąca hipowolemia, zaburzenia krzepnięcia krwi, podwyższone ciśnienie śródczaszkowe w przypadku znieczulenia podpajęczynówkowego i zewnątrzoponowego.

Jak działa znieczulenie miejscowe?

Znieczulenie miejscowe polega na czasowym zablokowaniu przewodzenia impulsów nerwowych w miejscu podania leku. Substancja znieczulająca (np. lidokaina) hamuje działanie kanałów sodowych w błonie komórek nerwowych, co uniemożliwia przekazywanie bodźców bólowych.

Efektem działania znieczulenia miejscowego jest:

• Zniesienie bólu,
• Czasem także uczucie drętwienia, mrowienia lub osłabienia czucia dotyku w znieczulonym miejscu.

Działanie występuje zwykle po kilku minutach i utrzymuje się przez określony czas, zależny od rodzaju użytego leku.

Czego pacjent powinien się spodziewać podczas takiego znieczulenia? W zależności od rodzaju blokady regionalnej, zakres znieczulanego obszaru jest różny. Najłatwiej opisać to na podstawie znieczulenia podpajęczynówkowego przed cięciem cesarskim. Zwykle już po chwili od podania środka znieczulającego pacjentka czuje ogarniające jej nogi ciepło, następnie nogi robią się ciężkie, bezwładne, a czucie całkowicie znika. Podczas takiego znieczulenia pacjentka ma cały czas kontakt z anestezjologiem, co umożliwia mu monitorowanie jej stanu, a samej pacjentce daje komfort psychiczny. To inny rodzaj znieczulenia niż miejscowe – obejmuje większy obszar ciała, a podanie leku odbywa się w okolice struktur rdzenia kręgowego i wymaga obecności anestezjologa.

Ile działa znieczulenie miejscowe?

Działanie znieczulenia miejscowego zwykle utrzymuje się od 30 minut do kilku godzin, w zależności od rodzaju użytego leku, miejsca podania i zastosowanej dawki. Niektóre preparaty mogą być celowo przedłużane przez dodanie adrenaliny, co wydłuża ich skuteczność, np. w stomatologii w celu ograniczenia ewentualnego krwawienie.

Po jakim czasie działa znieczulenie miejscowe?

Znieczulenie miejscowe zaczyna działać zwykle w ciągu kilku minut od podania – najczęściej między 1 a 5 minutą, w zależności od rodzaju leku, jego stężenia oraz miejsca zastosowania. W przypadku niektórych typów, np. znieczulenia przewodowego, pełen efekt może pojawić się dopiero po kilkunastu minutach.

Sprawdź popularne kategorie

Znieczulenie miejscowe w ciąży i podczas karmienia piersią

Znieczulenie miejscowe uznawane jest za bezpieczne w ciąży i podczas laktacji, jeśli stosuje się odpowiednie dawki. Najczęściej wybiera się lidokainę. Zawsze należy poinformować lekarza o ciąży lub karmieniu piersią przed zabiegiem.

Znieczulenie miejscowe a alkohol

Spożywanie alkoholu przed zabiegiem ze znieczuleniem miejscowym nie jest zalecane – może wpływać na metabolizm leków i reakcje organizmu. Po zabiegu również warto unikać alkoholu, ponieważ może nasilać skutki uboczne znieczulenia (zależnie od jego rodzaju).

Znieczulenie miejscowe przy kolonoskopii

Przy kolonoskopii znieczulenie miejscowe może być stosowane np. w postaci żelu doodbytniczego. Najczęściej jednak stosuje się sedację lub znieczulenie ogólne, ponieważ jest to bardziej komfortowe dla pacjenta.

Znieczulenie miejscowe a miesiączka

Miesiączka nie stanowi przeciwwskazania do wykonania znieczulenia miejscowego. Jeśli kobieta dobrze się czuje, zabieg można przeprowadzić bez przeszkód. Wyjątkiem mogą być zabiegi ginekologiczne.

Znieczulenie miejscowe a przeziębienie

Łagodne przeziębienie zwykle nie wyklucza wykonania zabiegu w znieczuleniu miejscowym. W przypadku gorączki, osłabienia lub infekcji ogólnej decyzję podejmuje lekarz indywidualnie.

Znieczulenie miejscowe a prowadzenie samochodu

Po powierzchownym lub miejscowym znieczuleniu zazwyczaj można prowadzić samochód. Wyjątkiem są sytuacje, gdy lek działa na większy obszar lub powoduje chwilowe osłabienie czucia, a także objawy utrudniające kierowanie pojazdem.

Znieczulenie miejscowe a pomalowane paznokcie

Pomalowane paznokcie nie mają wpływu na znieczulenie miejscowe. W niektórych zabiegach monitorujących parametry życiowe (z wykorzystaniem pulsoksymetru) może być jednak wymagane usunięcie lakieru z jednego paznokcia.

Znieczulenie miejscowe − skutki uboczne

Ten rodzaj znieczulenia jest dużo mniej obciążający dla pacjenta − idealnie też nadaje się do tak zwanej chirurgii jednego dnia, gdy kilka godzin po zabiegu pacjent bezpiecznie może wrócić do domu. Czas działania znieczulenia miejscowego zależny jest od ilości podanej substancji − zwykle jednak potrzeba około 5-8 godzin, żeby w pełni odzyskać władzę w znieczulonym obszarze. Jak każda interwencja medyczna, również znieczulenie miejscowe ma swoje powikłania.

Powikłania, jakie mogą wystąpić przy znieczuleniu miejscowym to m.in.:

• spadek ciśnienia tętniczego krwi po podaniu leku
• zakażenie w miejscu wkłucia
• uszkodzenie nerwu

Pamiętaj, że wszelkie wątpliwości dotyczące zabiegu i znieczulenia pomoże Ci wyjaśnić lekarz anestezjolog, który kwalifikuje chorych do odpowiedniego rodzaju znieczulenia.

Najczęściej zadawane pytania dot. znieczulenia miejscowego

Podsumowanie

Znieczulenie miejscowe to bezpieczna i skuteczna metoda znoszenia bólu w miejscu zabiegu. Działa szybko, utrzymuje się krótko i rzadko powoduje skutki uboczne. Może być nakładane na skórę, błony śluzowe lub podawane w formie zastrzyku. To rozwiązanie, które pozwala uniknąć bólu przy zachowaniu pełnej świadomości.

Źródła:

1. Janiec W. (red.), Kompendium farmakologii, Warszawa: PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2021.