Czarny bez – właściwości, działanie i zastosowanie. Poznaj siłę natury ukrytą w kwiatach bzu!

8. 12. 2020 · Michał Mazik · 8 minut czytania
  • właściwości ziół
Czarny bez – właściwości, działanie i zastosowanie. Poznaj siłę natury ukrytą w kwiatach bzu!

Czarny bez (Sambucus nigra), nazywany dzikim, to pospolity krzew rosnący w lasach, na miedzach i przydrożach. Bywa niedoceniany, a dostarcza cennych surowców leczniczych i kosmetycznych. Suplementy oparte na jego bazie wykorzystuje się m.in. do wzmocnienia odporności i przeciw infekcjom. Jakie ma dodatkowe właściwości? W jaki sposób możesz go wykorzystywać w swoim domu?

Czarny dziki bez - ciekawostki i wierzenia

Czarny bez to roślina, wokół której zrodziły się na przestrzeni wieków różnorodne mity. Wierzono, że dodanie gałęzi do ogniska spowoduje ukazanie diabła (wydziela się wtedy piekący dym o przykrym zapachu). Gałązek nie wolno było łamać, gdyż śmiałka czekało nieszczęście. Być może w ten sposób zniechęcano ciekawskich do palenia bzu w ognisku. Natomiast sadzenie krzewu przy domostwach chroniło przed złem i czarną magią. Owoce, kwiaty, liście i kora miały zastosowanie jako „wszechlek” (naturalny środek o wielu właściwościach leczniczych). Ostatnia wymieniona cecha krzewu okazała się zgodna z prawdą.

Podstawowe informacje o czarnym dzikim bzie
Znany także jako: bez dziki, bez lekarski, bzina, bzowina, holunder
Zastosowanie i działanie:wspomaganie układu odpornościowego, działanie detoksykacyjne, antyoksydacyjne, moczopędne, napotne, lekko przeciwbólowe, lekko przeczyszczające, wykrztuśne, poprawa wyglądu skóry
Dziki bez a alergia: Nie uczula
Ciąża i karmienie piersią: Brak przeciwwskazań

Ponadto dziki bez ma szerokie właściwości lecznicze, na co wpływa jego zróżnicowany skład bogaty w związki aktywnie czynne. Bez czarny jest również wykorzystywany w kuchni i kosmetyce.

Czarny bez – właściwości lecznicze kiedyś a dziś

Prawie wszystkie organy bzu czarnego mają zastosowanie w ziołolecznictwie, jednak najczęściej wykorzystuje się kwiat (Sambuci flos) oraz owoc (Sambuci fructus). W medycynie ludowej surowce traktowano jako leki przeciwgorączkowe i napotne. Znany zielarz, ks. Sebastian Kneipp zalecał stosowanie kwiatów jako środek na zaparcia i napotny. Liście i jagody miały natomiast pomóc w „oczyszczeniu krwi”.

Kto chce na wiosnę soki i krew wyczyścić i zależałe materje w lekki, naturalny wydzielić sposób, ten niech weźmie 6-8 liści bzu czarnego, pokraje cienko, jak tytoń i gotuje je przez 10 minut. Przez dłuższy czas pije się rano na czczo filiżankę tego odwaru a w godzinę później spożywa śniadanie - zalecał zielarz.

Napary były używane do płukania jamy ustnej i gardła. Ludowe mądrości okazały się zgodne z linią nauki. W dodatku wykazano, że dziki bez czarny ma jeszcze szersze właściwości i zastosowanie niż początkowo zakładała medycyna ludowa.

Zawartość związków aktywnie czynnych

Grupa związków biologicznie czynnych w kwiecie czarnego bzu
Flawonoidy:rutyna, astragalina, hyperozyd pochodne kemferolu i kwercetyny oraz nikotyfloryna
Kwasy fenolowe:kawowy, ferulowy, p-kumarowy i chlorogenowy (i ich glikozydy)
Kwasy organiczne:walerianowy, jabłkowy i ferulowy
Sterole:β-sitosterol, kampesterol, stigmasterol, cholesterol
Triterpeny:α- and β-amyryna, kwasy ursolowy i oleanowy
Glikozydy cyjanogenne:sambunigryna, prunazyna

 

Grupa związków biologicznie czynnych w owocach czarnego bzu
Witaminy: witamina A, witamina B1, witamina B2, witamina C
Flawonoidy:rutyna, astragalina, hiperozyd pochodne kemferolu i kwercetyny
Węglowodany:cukry proste i pektyny
Sole mineralne:wapń, sód, potas, żelazo, glin
Kwasy organiczne:jabłkowy, szikimowy, walerianowy, winowy i benzoesowy
Glikozydy cyjanogenne:sambunigryna, prunazyna
Antocyjany: 3-glukozyd cyjanidyny, 3-sambubiozyd cyjanidyny

czarny bez witaminy i minerały

Czarny bez – działanie i stosowanie

  • Wzmocnienie odporności, zwalczanie infekcji o różnorodnym podłożu (w tym wirusowym).
  • Działanie przeciwutleniające – zwalczanie wolnych rodników i opóźnianie procesów starzenia (m.in. dzięki wysokiej zawartości flawonoidów i witaminy C). W rezultacie jako wsparcie w farmakoterapii stosuje się czarny bez na raka. To jedna z jego najważniejszych właściwości.
  • Właściwości lekko przeczyszczające.
  • Zastosowanie jako lek wykrztuśny i zwiększający wydzielanie śluzu,
  • Uśmierzanie bólów migrenowych i nerwobóli,
  • Wspomaganie leczenia cukrzycy.
  • Zmniejszanie poziomu cholesterolu we krwi.
  • Wspieranie poprawy przemiany materii i leczenie zaburzeń trawiennych.
  • Działanie moczopędne (zwiększa ilość oddawanego moczu w stanach zapalnych dróg moczowych i pęcherza).
  • Uszczelnianie naczyń włosowatych i zwiększanie ich elastyczności.
  • Łagodzenie zapalenia spojówek i brzegów powiek (w formie okładów).
  • Leczenie zapaleń skórnych, wyprysków i oparzeń (okłady lub kąpiele lecznicze).
  • Działanie antyhistaminowe (ograniczanie alergii).
  • Kora bzu czarnego oczyszcza nerki (silniej od owoców i kwiatów).

Z kwiatów bzu czarnego warto korzystać w formie naparu. Zaparza się je jak herbatę, pozostawia pod okryciem i spożywa po wystygnięciu. Korę przyrządza się jako odwar. Rozdrobniony surowiec należy gotować przez ok. 20 min. Z owoców często przygotowuje się napary, soki i nalewki.


 


Czarny bez – owoce i kwiaty w kosmetyce

Czarny bez pozytywnie wpływa na skórę, pomagając pozbyć się różnorodnych dolegliwości dermatologicznych, a przy tym opóźnia procesy starzenia komórek. Dlatego jest składnikiem kosmetyków do pielęgnacji skóry (głównie kremów i maseczek). Rozjaśnia, oczyszcza i odżywia skórę. Działa przeciwzmarszczkowo i wybielająco. Owoce czarnego bzu dawniej były stosowane jako barwnik do włosów. Obecnie korzysta się z octu bzu w formie płukanek, które poprawiają kondycję włosów.      

czarny bez zastosowanie w kosmetykach

Kąpiele lecznicze z użyciem naparów wspomagają ukrwienie skóry, poprawiają koloryt, łagodzą podrażnienia i oparzenia, wygładzają zmarszczki i zmniejszają widoczność piegów. Z kolei tonik z czarnego bzu sprawdza się idealnie do oczyszczania cery trądzikowej.

Kwiaty i owoce czarnego bzu w kuchni

Tradycja kulinarnego wykorzystania bzu czarnego w Polsce dotyczyła głównie owoców, w Europie chętniej korzystano z kwiatów. Owoce służą przeważnie do przyrządzania alkoholi, dżemów, marmolad i galaretek. Podczas obróbki termicznej ze związków cyjanogennych wydziela się kwas cyjanowodorowy, dlatego przetwory powinno się przygotowywać w naczyniu bez przykrycia. Owoce czarnego bzu stosuje się również do produkcji wina. Częściej stanowią jednak dodatek kiperski, zwiększający wyrazistość barwy i głębię smaku innych win owocowych.

Ze względu na zawartość glikozydów cyjanogennych trzeba zachować ostrożność podczas przygotowywania dań i napojów (szczególnie dotyczy to potraw i trunków, w których zachodzi proces fermentacji). Nie powinno się zbierać niedojrzałych owoców czarnego bzu, najlepsze są te po przemrożeniu. Wykorzystując owoce w kuchni,  trzeba je zagotować (tracą wtedy część właściwości leczniczych) lub zasuszyć.

czarny bez owoce

Dawniej w wielu krajach, w tym w Polsce, z owoców bzu gotowano zupę nazywaną fafułą, bzianką lub gzicą. Była oparta na bazie mleka. W Chinach natomiast w czasach głodu spożywano również liście dzikiego bzu. Obecnie dużą popularnością na świecie cieszą się kwiaty, które służą m.in. do produkcji lemoniady. Jest to jednocześnie ceniony dodatek do ciasta naleśnikowego i deserów. Syrop kwiatów bzu stosuje się jako słodzik do innych napojów i jako naturalny lek.

Zbiór i suszenie surowca

Kwiat bzu czarnego zbiera się w maju i czerwcu, ścinając całe baldachy. Wybiera się te, które nie są jeszcze w pełni rozwinięte. Układa się je luźno i suszy w warunkach naturalnych, w ciepłym i przewiewnym miejscu. Nie można suszyć ich na słońcu, gdyż ciemnieją i tracą właściwości lecznicze. Temperatura suszenia nie może przekraczać 35°C. Po wysuszeniu kwiaty przeciera się na sitach lub ręcznie usuwa szypułki.

Owoce dzikiego bzu należy zbierać, gdy są w pełni dojrzałe (przypada to na sierpień i wrzesień). Jeśli część owoców jest niedojrzała, baldachów nie wolno zbierać. Owoce bzu czarnego suszy się w suszarniach ogrzewanych. Początkowa temperatura suszenia wynosi 30°C, z czasem zwiększa się ją maksymalnie do 55°C. Wysuszone owoce oczyszcza się na sicie.

Proces produkcji powyższego surowca jest dość żmudny i trzeba zachować ostrożność. Kwiaty i owoce czarnego bzu powinno się zbierać z miejsc niezanieczyszczonych, odległych od dróg o dużym natężeniu ruchu i terenów uprzemysłowionych.

sok z czarnego dzikiego bzu

Bez czarny a alergia

Aby przygotowanie leków i potraw z bzu było bezpieczne, trzeba korzystać z dojrzałych owoców i poddać je odpowiedniej obróbce. Spożycie świeżych i niedojrzałych owoców może spowodować zatrucia. Dobrze przygotowane suplementy działają przeciwalergicznie względem innych alergenów. Alergie na pyłek kwiatów czarnego bzu czy ogólnie na owoce czarnego bzu to sprawa marginalna. Mimo to alergicy powinni korzystać z suplementu ostrożnie.

Bez czarny a ciąża

Nie ma podstaw do rezygnacji z bzu czarnego w czasie ciąży i podczas karmienia piersią. Suplementy są bezpieczne dla zdrowia. Przetwory i inne produkty domowej roboty nie powinny zaszkodzić, jeśli zostały właściwie przygotowane. Zażywanie czarnego bzu w ciąży warto skonsultować wcześniej z lekarzem.

Czarny bez - przeciwwskazania

Główne przeciwwskazania do stosowania bzu czarnego dotyczą surowców świeżych, niepoddanych obróbce termicznej lub suszeniu. W przypadku gdy prawidłowo przygotowano owoc lub kwiat czarnego bzu, przeciwwskazania nie występują. Jednocześnie trzeba z nich zrezygnować, jeśli ma się uczulenie na któryś ze związków znajdujących się w składzie bzu czarnego. Skutkiem ubocznym spożycia bzu czarnego w nadmiarze jest biegunka i ból brzucha.

Dobrodziejstwa bzu czarnego - podsumowanie

Dziki bez czarny to wartościowa roślina, z dobrodziejstwa której warto korzystać na co dzień. Wykazuje szerokie spektrum działań leczniczych, wspomagając przede wszystkim naturalną odporność organizmu, a ponadto służy do sporządzania smacznych napojów, konfitur i deserów.

 

Źródła:

  1. Giermaziak; I. Fryzowska-Chrobot; Właściwości lecznicze bzu czarnego (Sambucus nigra L.), 2017; Forum Bibl. Med; R. 10 nr 1 (19).
  2. Dyduch; Bez czarny – charakterystyka biologiczna, wykorzystanie w ziołolecznictwie, kosmetyce i gospodarstwach domowych, 25/2014; Episteme, s. 21–27.
  3. Kołodziej; K. Drożdżal; Właściwości przeciwutleniające kwiatów i owoców bzu czarnego pozyskiwanego ze stanu naturalnego; ŻYWNOŚĆ. Nauka. Technologia. Jakość; 2011, 4 (77), s. 36-44.
  4. E. Senderski; Prawie wszystko o ziołach; Podkowa Leśna 2007; Wydawca M. E. Senderski.
  5. B-E van Wyk, M. Wink; Rośliny lecznicze świata; Wrocław 2004; MedPharm Polska.
  6. Ł. Łuczaj; Dzika kuchnia; Warszawa 2013, Nasza Księgarnia.

 


 

Więcej artykułów na ten temat

Michał Mazik