Tiomersal w szczepionkach

Mimo że od wycofania tiomersalu z preparatów pediatrycznych minęły już dekady, składnik ten wciąż budzi kontrowersje. Obawy wynikają najczęściej z faktu, że tiomersal w szczepionkach bywa utożsamiany z toksyczną rtęcią znaną z tradycyjnych termometrów. W artykule wyjaśniamy, czym dokładnie jest tiomersal, w jakim celu był stosowany i co na temat jego bezpieczeństwa mówią badania naukowe. 

Z tego artykułu dowiesz się:

• czym jest tiomersal i jaką rolę odgrywał w produkcji leków,
• czym etylortęć różni się od metylortęci obecnej w rybach i owocach morza,
• w jakich lekach i preparatach można go jeszcze spotkać, 
• co mówią badania naukowe na temat rzekomego związku tiomersalu z autyzmem,
• jakie działania niepożądane mogą wystąpić po kontakcie z tym konserwantem.

Czym jest tiomersal i jaką pełni funkcję?

Tiomersal to organiczny związek rtęci, a mówiąc dokładniej: sól sodowa kwasu etylortęciotiosalicylowego. W przemyśle farmaceutycznym i kosmetycznym był powszechnie wykorzystywany już od lat 30. XX wieku jako wysoce skuteczny środek konserwujący i przeciwbakteryjny.

Głównym zadaniem tiomersalu było zapobieganie namnażaniu się chorobotwórczych bakterii (np. gronkowców) oraz grzybów w preparatach medycznych. Miało to szczególne znaczenie zwłaszcza w przypadku fiolek wielodawkowych, z których wielokrotnie pobierano lek igłą, co stwarzało ryzyko przypadkowego skażenia mikrobiologicznego.

Należy pamiętać, że tiomersal nie jest czystą rtęcią metaliczną ani nieorganiczną. W organizmie rozpada się na etylortęć oraz tiosalicylan, które nie wykazują właściwości przypisywanych rtęci w postaci pierwiastkowej.

Etylortęć a metylortęć: dlaczego to ważne rozróżnienie?

Większość obaw dotyczących rtęci bierze się z doniesień o zatruciach środowiskowych. O tym jednak, czy wystąpią objawy toksycznego zatrucia, decyduje rodzaj cząsteczki, z jaką styka się organizm.

Etylortęć powstająca z rozpadu tiomersalu nie odkłada się w tkankach w taki sposób jak metylortęć. Ze względu na krótki czas półtrwania organizm pozbywa się jej naturalnymi drogami eliminacji w ciągu kilku dni od podania, co uniemożliwia osiągnięcie toksycznego stężenia przy standardowych, śladowych ilościach konserwantu.

Sprawdź popularne kategorie

W jakich preparatach można dziś znaleźć tiomersal?

W ramach działań zapobiegawczych oraz dzięki rozwojowi technologii jednorazowych ampułkostrzykawek producenci wyeliminowali tiomersal z niemal wszystkich rutynowych preparatów. 

W obowiązkowym kalendarzu szczepień dziecięcych stosowane są obecnie preparaty jednodawkowe, które nie zawierają tiomersalu. Spotkać go można w pojedynczych preparatach tradycyjnych. Należą do nich m.in.:

• szczepionka DT – przeciw błonicy i tężcowi, stosowana w przypadku wystąpienia przeciwwskazań do szczepienia przeciw krztuścowi,
• szczepionka d – przeciw błonicy o zmniejszonej zawartości antygenu, przeznaczona jako dawka przypominająca dla młodzieży i dorosłych.

Tiomersal jest wykorzystywany w preparatach produkowanych na rynki krajów rozwijających się, gdzie chłodniczy łańcuch dystrybucji wymaga silnej ochrony antyseptycznej.

Związek ten bywa wciąż stosowany jako konserwant w niektórych produktach do oczu (m.in. kroplach).

Czy tiomersal jest bezpieczny? Co mówią badania?

Bezpieczeństwo tiomersalu zostało poddane setkom rygorystycznych analiz na całym świecie. Niezależne instytucje zdrowia publicznego, w tym Światowa Organizacja Zdrowia (WHO), Europejska Agencja Leków (EMA), amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków (FDA) oraz Centrum Kontroli i Zapobiegania Chorobom (CDC), zgodnie potwierdzają, że śladowe ilości tiomersalu stosowane w farmacji nie wykazują toksyczności ani nie powodują uszkodzeń układu nerwowego.

Mit o rzekomym wywoływaniu autyzmu lub zaburzeń neurorozwojowych wziął swój początek z opublikowanej pod koniec lat 90. pracy badawczej, która po wnikliwym śledztwie została oficjalnie wycofana z czasopisma medycznego z powodu sfałszowania danych i manipulacji faktami. Żadne rzetelne, zakrojone na szeroką skalę badania populacyjne prowadzone w kolejnych dekadach nie potwierdziły związku przyczynowo-skutkowego między ekspozycją na tiomersal a rozwojem zaburzeń ze spektrum autyzmu.

Możliwe działania niepożądane tiomersalu

Tiomersal może wywołać reakcję biologiczną, choć ma ona niemal wyłącznie podłoże alergiczne, a nie toksyczne.

U osób ze szczególną predyspozycją kontakt z tą substancją może wywołać miejscową reakcję nadwrażliwości, która objawia się:

• niewielkim zaczerwienieniem, 
• swędzeniem,
• obrzękiem w miejscu wstrzyknięcia.

Dolegliwości zwykle ustępują samoistnie w ciągu 24–48 godzin. Ciężkie reakcje uogólnione (np. anafilaksja) wywołane samym konserwantem należą do zjawisk skrajnie rzadkich.

FAQ – Często zadawane pytania

Co jeszcze warto zapamiętać o tiomersalu?

Podsumowanie

Tiomersal w szczepionkach przez dziesięciolecia był wykorzystywany jako konserwant. Choć obecnie wycofano go z rutynowych szczepionek dziecięcych, obszerne dane naukowe jednoznacznie potwierdzają bezpieczeństwo substancji w dawkach farmaceutycznych. Powstająca w wyniku przemian tiomersalu etylortęć nie kumuluje się w organizmie i nie stanowi zagrożenia dla zdrowia pacjentów.

Źródła:

1. Co to jest tiomersal i czym się różni od metylortęci?, https://szczepienia.pzh.gov.pl/faq/6439/, [dostęp: 15.09.2026 r.]
2. Jakie szczepionki dostępne w Polsce zawierają tiomersal? https://szczepienia.pzh.gov.pl/faq/jakie-szczepionki-dostepne-w-polsce-zawieraja-tiomersal/, [dostęp: 15.09.2026 r.]
3. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25862449/, [dostęp: 15.09.2026 r.]
4. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24814559/, [dostęp: 15.09.2026 r.]