Fitohormony – jak działają i kiedy warto je stosować?

Fitohormony regulują wzrost i rozwój roślin, natomiast fitoestrogeny to roślinne związki, które mogą oddziaływać na organizm kobiety w czasie menopauzy. Choć nazwy bywają używane zamiennie, są to dwie różne grupy substancji o odmiennym znaczeniu biologicznym. W artykule wyjaśniamy, czym dokładnie się różnią i kiedy pojęcie „fitohormony” pojawia się w kontekście zdrowia, menopauzy i pielęgnacji skóry.

W skrócie:

• Fitohormony to naturalne hormony roślinne regulujące wzrost, rozwój, dojrzewanie i starzenie się roślin.
• Często zestawia się je z fitoestrogenami, jednak są to związki o innym pochodzeniu i działaniu.
• Fitoestrogeny to wtórne metabolity roślinne, które nie pełnią funkcji hormonów u roślin, ale mogą oddziaływać na organizm człowieka, dlatego wykorzystuje się je m.in. w łagodzeniu objawów menopauzy.
• Potencjał niektórych fitohormonów wykorzystuje się także w kosmetykach, zwłaszcza do pielęgnacji skóry dojrzałej.

Czym są fitohormony i jak regulują procesy fizjologiczne roślin?

Fitohormony, czyli hormony roślinne to naturalne związki wytwarzane przez rośliny, m.in. w wierzchołkach pędów, pąkach czy końcówkach korzeni. Działają w bardzo niskich stężeniach i pełnią funkcję wewnętrznych sygnałów chemicznych. Ich podstawową rolą jest regulacja kluczowych procesów fizjologicznych roślin, takich jak:

• wzrost,
• rozwój, 
• dojrzewanie, 
• starzenie się,
• reakcja na czynniki stresowe środowiska.

Cechą charakterystyczną fitohormonów jest plejotropowość, czyli zdolność jednej cząsteczki do wywierania wpływu na wiele różnych procesów biologicznych.

W szerszym ujęciu plejotropowość tłumaczy również fakt, że niektóre fitohormony lub ich pochodne mogą wykazywać aktywność biologiczną także w organizmach zwierzęcych, mimo że nie pełnią tam funkcji klasycznych hormonów.

Jakie są najważniejsze rodzaje hormonów roślinnych i ich działanie?

Do głównych fitohormonów najczęściej zalicza się:

• auksyny – kluczowe regulatory wzrostu i rozwoju roślin,
• cytokininy – związki te stymulują podziały komórkowe i opóźniają procesy starzenia u roślin,
• kwas abscysynowy – roślinny hormon stresu, jego stężenie wzrasta w odpowiedzi na niekorzystne warunki środowiskowe,
• gibereliny – odgrywają istotną rolę w przełamywaniu stanu spoczynku oraz inicjowaniu wzrostu.
• etylen – hormon w stanie gazowym odpowiedzialny za dojrzewanie owoców, regulację starzenia się liści i kwiatów oraz ich opadanie.

Oprócz naturalnych hormonów roślinnych stosuje się również syntetyczne regulatory wzrostu, które naśladują działanie fitohormonów. Związki te wykorzystywane są głównie w rolnictwie i ogrodnictwie, m.in. do:

• wspomagania ukorzeniania sadzonek, 
• kontrolowania wzrostu roślin,
• regulacji dojrzewania owoców. 

Należą do nich m.in. syntetyczne analogi auksyn stosowane w preparatach do ukorzeniania oraz substancje uwalniające etylen w celu przyspieszenia dojrzewania owoców.

Należy jednak pamiętać, że syntetyczne regulatory wzrostu projektowane są z myślą o zastosowaniu w uprawach roślin, a ich wpływ na organizm człowieka bywa zróżnicowany i nie zawsze w pełni poznany.

W jaki sposób fitohormony pomagają łagodzić objawy menopauzy?

W kontekście menopauzy termin fitohormony bywa używany potocznie, jednak w rzeczywistości odnosi się do fitoestrogenów, czyli wybranych metabolitów wtórnych roślin, a nie do klasycznych hormonów roślinnych regulujących wzrost. To właśnie fitoestrogeny (będące metabolitami wtórnymi roślin), a nie fitohormony sensu stricto, mają znaczenie dla zdrowia kobiet w okresie okołomenopauzalnym i pomenopauzalnym.

Sprawdź popularne kategorie

Fitohormony na menopauzę to tak naprawdę fitoestrogeny. Charakteryzują się budową częściowo zbliżoną do ludzkiego 17-β-estradiolu, dzięki czemu mogą oddziaływać z receptorami estrogenowymi. To „naśladownictwo” leży u podstaw ich potencjalnego wpływu na:

• łagodzenie objawów, np. uderzeń gorąca,
• poprawę wybranych parametrów metabolicznych, w tym profilu lipidowego (ograniczają utlenianie LDL złego cholesterolu chroniąc przed tworzeniem blaszek miażdżycowych),
• zmniejszenie ryzyka chorób sercowo-naczyniowych.

Aktywność fitoestrogenów, np. w lekach na menopauzę, jest istotnie słabsza niż hormonów endogennych. Z tego względu są one postrzegane jako łagodniejsza terapia rozważana u kobiet z umiarkowanymi dolegliwościami menopauzalnymi. Silniejszą opcją w leczeniu menopauzy jest hormonalna terapia zastępcza.

W jakich produktach spożywczych i ziołach występują naturalne fitoestrogeny?

Do najlepiej poznanych grup fitoestrogenów należą izoflawony, lignany i kumestany. Występują w różnych produktach spożywczych i ziołach na menopauzę, do których zaliczamy również czerwoną koniczyną i pluskwicę groniastą.

Przeczytaj również, czym jest krwawienie po menopauzie i kiedy może ono wystąpić.

Jak fitohormony w kosmetykach wpływają na kondycję cery dojrzałej?

Związki określane w kosmetologii jako fitohormony są wykorzystywane w pielęgnacji cery dojrzałej ze względu na swoje właściwości wspierające regenerację skóry oraz ochronę przed czynnikami przyspieszającymi jej starzenie.

W preparatach kosmetycznych fitohormony i ich pochodne mogą odpowiadać za:

• opóźnianie procesów starzenia skóry – szczególnie związki z grupy cytokinin (np. zeatyna, kinetyna) stosowane ze względu na właściwości wspierające odnowę komórkową,
• ochronę przed stresem oksydacyjnym – m.in. z udziałem cytokinin, kwasu abscysynowego i giberelin,
• regenerację i poprawę elastyczności skóry – z wykorzystaniem brassinosteroidów, badanych pod kątem wpływu na strukturę i jędrność skóry,
• działanie łagodzące – wsparcie skóry w stanach podrażnienia i przewlekłego mikrozapalenia, z udziałem m.in. kwasu abscysynowego i giberelin.

Jakie są przeciwwskazania i potencjalne skutki uboczne stosowania fitohormonów?

Zarówno fitohormony, jak i związki potocznie określane tym mianem (np. fitoestrogeny), są substancjami biologicznie aktywnymi, dlatego stosuje się je w ściśle określonych celach i wskazaniach. Większość dostępnych danych dotyczy ich obecności w diecie lub zastosowania w kosmetykach, natomiast wpływ wysokich dawek lub długotrwałej ekspozycji nie zawsze jest w pełni poznany.

W badaniach naukowych wskazuje się, że w określonych warunkach:

• wysokie stężenia niektórych związków roślinnych mogą wywoływać działania niepożądane, zwłaszcza przy niewłaściwym stosowaniu syntetycznych regulatorów wzrostu,
• niekorzystne interakcje z gospodarką metaboliczną, szczególnie u osób z zaburzeniami gospodarki metabolicznej lub chorobami przewlekłymi,
• mają dwojaki wpływ na układ odpornościowy zależny od indywidualnej reakcji organizmu.

Przeciwwskazania do stosowania fitohormonów i fitoestrogenów stanowią m.in.:

• choroby nowotworowe zależne od hormonów – stosowanie fitoestrogenów powinno być każdorazowo konsultowane z lekarzem,
• ciąża i okres karmienia piersią – ze względu na ograniczoną liczbę badań dotyczących bezpieczeństwa stosowania oraz potwierdzone działanie teratogenne niektórych syntetycznych regulatorów wzrostu i wysokich dawek auksyn.

Fitohormony i fitoestrogeny – podsumowanie

Fitohormony to naturalne związki regulujące procesy fizjologiczne roślin, które nie pełnią funkcji hormonalnych u człowieka. W kontekście zdrowia i pielęgnacji istotne znaczenie mają natomiast fitoestrogeny – wybrane metabolity wtórne roślin o aktywności biologicznej. Ich obecność w diecie i kosmetykach znajduje zastosowanie m.in. w łagodzeniu umiarkowanych objawów menopauzy oraz pielęgnacji cery dojrzałej, przy zachowaniu zasad ostrożności.

Źródła:

1. Bocso NS, Butnariu M. The biological role of primary and secondary plant metabolites. J Nutr Food Process. 2022;5(3). doi:10.31579/2637-8914/094
2. Hounsome N, Hounsome B, Tomos D, Edwards-Jones G. Plant metabolites and nutritional quality of vegetables. J Food Sci. 2008;73(4):R48-R65. doi:10.1111/j.1750-3841.2008.00716.x
3. Chanclud E, Lacombe B. Plant Hormones: Key Players in Gut Microbiota and Human Diseases?. Trends Plant Sci. 2017;22(9):754-758. doi:10.1016/j.tplants.2017.07.003
4. Kim SW, Goossens A, Libert C, Van Immerseel F, Staal J, Beyaert R. Phytohormones: Multifunctional nutraceuticals against metabolic syndrome and comorbid diseases. Biochem Pharmacol. 2020;175:113866. doi:10.1016/j.bcp.2020.113866
5. Mukherjee A, Gaurav AK, Singh S, et al. The bioactive potential of phytohormones: A review. Biotechnol Rep (Amst). 2022;35:e00748. Published 2022 Jun 8. doi:10.1016/j.btre.2022.e00748
6. Palazon J, Alcalde MA. Secondary Metabolites in Plants. Plants (Basel). 2025;14(14):2146. Published 2025 Jul 11. doi:10.3390/plants14142146