Kleszczowe zapalenie mózgu w Polsce

Z badania „Kleszczowe zapalenie mózgu. Wiedza, praktyki i profilaktyka wśród Polek i Polaków” wynika, że Polacy obawiają się kleszczy i chorób przez nie przenoszonych, ale ich wiedza jest wybiórcza, a mitów na temat zagrożenia nie brakuje. Choć większość (95,3%) respondentów wie, że kleszcze przenoszą boreliozę, to już tylko 70,5% zdaje sobie sprawę z istnienia KZM – wirusowej choroby, która może prowadzić do zapalenia mózgu, paraliżu, a nawet śmierci¹. Co więcej, zaledwie 10,2% respondentów jest zaszczepionych przeciwko KZM, mimo że 61,6% słyszało o takiej możliwości.

Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) rozprzestrzenia się w Polsce w tempie, które alarmuje specjalistów. Z roku na rok gwałtownie wzrasta odsetek dotkniętych tą chorobą osób: 265 przypadków w 2019 roku, 445 w 2022, 659 w 2023 roku, 793 w 2024 roku i aż a 935 w 2025 roku^2,3.

Czynniki ryzyka

Zidentyfikowano kluczowe czynniki zwiększające ryzyko zachorowania na KZM. Zamieszkiwanie na terenach wiejskich, posiadanie psa jako zwierzęcia domowego, częste spacery oraz prowadzenie prac ogrodowych przynajmniej cztery razy w tygodniu istotnie zwiększają szansę na kontakt z kleszczem i potencjalne zakażenie⁴. To właśnie te rutynowe pozornie niewinne aktywności stwarzają dla kleszczy okazje do zaatakowania i przeniesienia groźnych infekcji. Dodatkowo badania prowadzone przez prof. Zajkowską⁵ wykazują, że kleszcze atakują najczęściej w miejscach, gdzie spędzamy czas na co dzień – otoczeniu naszego domu. Ponad 90% osób, które doświadczyły pokłucia przez te groźne pajęczaki, przyznaje się do "złapania" ich w okolicy własnego miejsca zamieszkania. 

Wystarczy jedno ukłucie

KZM to najbardziej znana, obok boreliozy, choroba odkleszczowa. Transmisja wirusa, odpowiadającego m.in. za groźne neuroinfekcje⁶, następuje błyskawicznie – znajdujący się w gruczołach ślinowych kleszcza patogen przenika do organizmu człowieka w momencie ukłucia⁷.

Wirus, który uderza w mózg

Przebieg KZM to klasyczny dwufazowy proces, który rozpoczyna się od objawów przypominających grypę. Jednak to drugi etap choroby niesie największe zagrożenie. Jeśli organizm okaże się słabszy i wirus dostanie się do układu nerwowego, następuje chwilowa poprawa. Trwa nie dłużej niż trzy dni. Po tym następuje nawrót dolegliwości z większą intensywnością: do bólu głowy i gorączki dochodzą objawy neurologiczne. Na neurologiczne postaci zakażenia jest narażony każdy, choć dzieci oraz osoby po 65 roku życia, mają osłabiony układ odpornościowy, dlatego mogą być dużo łatwiejszym celem⁸. W grupie ryzyka są też osoby przyjmujące leki na choroby autoimmunologiczne⁹.  

Przed zakażeniem wirusem KZM chroni szczepienie

Kleszczowe zapalenie mózgu to poważne zagrożenie dla zdrowia, dlatego rokrocznie wydawane są apele m.in. Głównego Inspektora Sanitarnego do mieszkańców Polski o podjęcie odpowiednich środków ostrożności oraz zwiększenie świadomości na temat tej choroby. Zaleca się stosowanie środków odstraszających kleszcze, noszenie odzieży ochronnej podczas spacerów w lesie oraz regularne kontrolowanie ciała w poszukiwaniu tych pajęczaków.  Rekomendowane są także szczepienia ochronne, które skutecznie mogą ochronić przed zachorowaniem na KZM. Programy Szczepień Ochronnych obejmują szczepienia przeciwko KZM zarówno dla dzieci już od 1 roku życia, jak i dorosłych¹⁰. 

Szczepienia przeciw KZM w aptekach podczas jednej wizyty

W 2025 roku farmaceuci zyskali nowe uprawnienia – mogą m.in. przeprowadzać szczepienia ochronne u dorosłych bezpośrednio w aptekach¹¹. To znacznie upraszcza proces i zwiększa dostępność profilaktyki, min. także w obszarze KZM. Osoby chcące się zaszczepić mogą udać się zatem do apteki i podczas jednej wizyty i w jednym miejscu wykonać takie szczepienie¹². 

Szczepienia można wykonywać przez cały rok

Pełne uodpornienie wymaga podania trzech dawek w cyklu szczepienia podstawowego. Pierwsze dwie można podać już w odstępie dwóch tygodni. Trzecią dawkę, niezbędną do pełnego uodpornienia, można zaordynować nawet po kolejnych pięciu miesiącach. Następnie podaje się tzw. dawki przypominające. Pierwsza dawka przypominająca powinna być podana po trzech latach. A kolejne – co pięć lat¹³. Po ukończeniu 65 r.ż. należy wrócić do cyklu trzyletniego.

Materiał powstał w ramach kampanii edukacyjnej „Nie igraj z kleszczem. Wygraj z kleszczowym zapaleniem mózgu” we współpracy z Pfizer Polska.

Źródła:

1. Tomasz Sobierajski, Patrycja Rzucidło-Zając, Igor Grzesiak, Choroby przewlekłe a postawy wobec szczepień. Analiza przekonań. Warszawa 2025, Raport Health&Social Review, Ośrodek Badań Socjomedycznych, Uniwersytet Warszawski, Warszawa 2025
2. 2021;75(4):515-523. doi: 10.32394/pe.75.48. Zajkowska J, Waluk E, Dunaj J, Świerzbińska R, Hordowicz M, Zajkowska O, Paradowska-Stankiewicz I, Assessment of the potential effect of the implementation of serological testing tick-borne encephalitis on the detection of this disease on areas considered as non-endemic in Poland - preliminary report / Raport końcowy w trakcie publikacji
3. Zachorowania na wybrane choroby zakaźne w Polsce od 1 stycznia do 15 stycznia 2024 r. oraz w porównywalnym okresie 2023 r., Zakład Epidemiologii Chorób Zakaźnych i Nadzoru NIZP PZH – PIB, https://wwwold.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld/2024/INF_24_01A.pdf, [dostęp 18.03.2024 r.]
4. Nygren T.M., Pilic A., Bohmer M.M. et al. (2022). Tick-Borne Encephalitis Risk Increases with Dog Ownership, Frequent Walks, and Gardening: A Case-Control Study in Germany 2018– 2020. Microorganisms. 10(4): 690
5. 2021;75(4):515-523. doi: 10.32394/pe.75.48. Zajkowska J, Waluk E, Dunaj J, Świerzbińska R, Hordowicz M, Zajkowska O, Paradowska-Stankiewicz I, Assessment of the potential effect of the implementation of serological testing tick-borne encephalitis on the detection of this disease on areas considered as non-endemic in Poland - preliminary report / Raport końcowy w trakcie publikacji
6. Toczylowski K, Bojkiewicz E, Barszcz M, Wozinska-Klepadlo M, Potocka P, Sulik A. Etiology, Clinical Presentation and Incidence of Infectious Meningitis and Encephalitis in Polish Children. J Clin Med. 2020 Jul 22;9(8):2324. doi: 10.3390/jcm9082324. PMID: 32707777; PMCID: PMC7465305.
7. Zajkowska J, Czupryna P. Kleszczowe zapalenie mózgu – epidemiologia, patogeneza, obraz kliniczny, diagnostyka, profilaktyka i leczenie. Forum Zakażeń 2013; 4(1):21–27.
8. Zajkowska J. Kleszczowe Zapalenie Mózgu – ryzyko i skutki zachorowania u dzieci. Pediatr. Dypl. 2014; 18(suppl. 2):1–7.
9. Neurologia Praktyczna. Wirusowe Zapalenie Mózgu, https://neurologia-praktyczna.pl/a1322/Wirusowe-zapalenie-mozgu.html [dostęp 18.03.2024 r.]
10. Komunikat Głównego Inspektora Sanitarnego z 31 października 2025 r. w sprawie Programu Szczepień Ochronnych na rok 2026: https://dziennikmz.mz.gov.pl/DUM_MZ/2025/85/akt.pdf [dostęp: 01.2026 r.]   
11. https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/zaszczep-sie-u-farmaceuty [dostęp: 01.2026 r.]
12. Komunikat ws. zmian preskrypcji produktów umieszczonych na bezpłatnych wykazach dedykowanych pacjentom do ukończenia 18. roku życia oraz po ukończeniu 65. r.ż. dostęp on line: https://www.gov.pl/web/zdrowie/komunikat-ws-zmian-preskrypcji-produktow-umieszczonych-na-bezplatnych-wykazach-dedykowanych-pacjentom-do-ukonczenia-18-roku-zycia-oraz-po-ukonczeniu-65-rz
13. Na podstawie informacji opublikowanych w ramach projektu Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego - Państwowego Zakładu Higieny (NIZP-PZH) https://szczepienia.pzh.gov.pl/; [dostęp: 01.2026 r.]