Odra – objawy, przyczyny, leczenie, powikłania i profilaktyka

Odra należy do jednych z najbardziej zakaźnych chorób. Nic więc dziwnego, że przed wprowadzeniem obowiązkowych szczepień ochronnych u dzieci, co kilka lat wybuchały epidemie z jej powodu. Jednak pomimo podejmowania działań profilaktycznych problem z zachorowaniami na odrę nie zniknął. Zamiast traktować ją jak chorobę zapomnianą, warto mieć świadomość, że wciąż istnieje i stanowi zagrożenie dla zdrowia i życia. Jak można się zarazić odrą, jakie objawy są alarmujące i jak przebiega leczenie tej choroby? Przeczytaj artykuł, aby poznać odpowiedzi na te ważne pytania.

Co to jest odra?

Odra należy do chorób zakaźnych. Odpowiedzialny jest za nią wirus odry należący rodzaju Morbillivirus, rodziny Paramyxoviridae, który ma zdolność do wywoływania epidemii. Przed wprowadzeniem obowiązku szczepień ochronnych u dzieci, epidemie pojawiały się co 2–3 lata. Łatwo można więc odpowiedzieć na pytanie: „czy odra jest zaraźliwa?”. Niestety jest i to bardzo. Łatwo rozprzestrzenia się ona wśród osób nieuodpornionych – w przypadku kontaktu z wirusem ryzyko zachorowania wynosi nawet 90-95%. A ile razy można chorować na odrę? Przeważnie przechorowanie jej daje odporność na całe życie. Kilkukrotne zachorowania na odrę zdarzają się bardzo rzadko.

Kto jest narażony na zachorowanie na odrę?

Na zachorowanie na odrę najbardziej narażone są osoby nieszczepione. Choroba może rozwinąć się w każdym wieku. Jednak największy odsetek dotyczy dzieci w wieku poniżej 5 lat i dorosłych powyżej 20. roku życia.

Z kolei w krajach, gdzie istnieje obowiązek szczepienia na odrę wśród dzieci, najliczniejszą grupę chorych stanowią dorośli. Jako główną przyczynę wzrostu zachorowań podaje się niewystarczający odsetek populacji zaszczepionej dwiema dawkami szczepionki. 

Czy odra jest śmiertelna?

Odra jest jedną z najczęstszych przyczyn zgonów wśród dzieci. Szacuje się, że około 160 000 z nich umiera każdego roku z powodu powikłań po odrze. W Europie skala problemu jest mniejsza ze względu na obowiązkowe szczepienia wśród dzieci.

Przyczyny odry

Jakie są przyczyny odry? Do rozwoju choroby dochodzi w wyniku zakażenia wirusem odry z rodzaju Morbillivirus, który zakaża wyłącznie ludzi. Jest on wysoce zakaźny. Chorzy mogą zakazić kilkanaście kolejnych osób wrażliwych na wirusa – okres zakaźności trwa od momentu wystąpienia pierwszych objawów zwiastunowych do 3-4 dni po pojawieniu się wysypki. Zakażenia są częstsze zimą i wiosną.

Wirus szerzy się drogą kropelkową przez bezpośredni kontakt z wydzieliną jamy nosowo-gardłowej osoby chorej, która rozprzestrzenia się poprzez kichanie lub kaszel. Pozostaje zakaźny w powietrzu i na powierzchniach przez 2 godziny, dlatego źródłem zakażenia może być również kontakt z przedmiotem (np. klamką), na której znajduje się wydzielina jamy nosowo-gardłowej osoby chorej.

Sprawdź popularne kategorie

Jakie są objawy odry?

Przebieg kliniczny odry obejmuje trzy etapy: okres nieżytowy, wysypkowy oraz zdrowienia.

• Pierwszy z wymienionych trwa zazwyczaj 3-4 dni. W tym czasie pojawiają się: wysoka gorączka, suchy i męczący kaszel, zapalenie gardła, katar i zapalenie spojówek ze światłowstrętem.
• Po około 3-4 dniach tego etapu na błonie śluzowej policzków pojawiają się charakterystyczne białe plamki otoczone czerwoną obwódką – plamki Koplika. Zanikają one po pojawieniu się wysypki.
• Kolejny etap choroby nazywany jest „wysypkowym” i rozpoczyna się około 14 dni po zakażeniu. Przebiega z wysoką gorączką i wysypką w postaci plamek i grudek o średnicy 0,1-1 cm oraz kolorze od ciemnoczerwonego do fioletowego. Zmiany skórne pojawiają się najpierw na głowie (zwłaszcza na czole, poniżej linii włosów i za uszami), ale nie obejmują owłosionej skóry głowy. Następnie stopniowo obejmują tułów i kończyny, wykazując tendencję do zlewania się.
• Ostatnia faza choroby to zdrowienie. Charakteryzuje się obniżeniem gorączki, stopniowym brunatnieniem zmian skórnych i ustępowaniem wysypki (w tej samej kolejności, w jakiej się pojawiła). Przebarwienia i delikatne złuszczanie naskórka mogą utrzymywać się jeszcze około dwóch tygodni.

U niektórych pacjentów pojawiają się również inne objawy odry. Do rzadszych symptomów należą: jadłowstręt, biegunka i uogólnione powiększenie węzłów chłonnych.

Diagnostyka odry

Rozpoznanie odry ustala się przede wszystkim na podstawie wywiadu lekarskiego i badania przedmiotowego. Jednak do potwierdzenia diagnozy konieczne jest również wykonanie badań laboratoryjnych. 

W diagnostyce odry wykorzystuje się badania serologiczne, molekularne (PCR) i metody hodowlane. 

• Badania serologiczne (materiałem do badania jest krew) – polegają na oznaczeniu przeciwciał klasy IgM i klasy IgG.
• Badania molekularne (PCR) – mają na celu wykrywanie materiału genetycznego wirusa. Aby je wykonać, pobiera się wymaz z gardła, nosogardzieli, nosa lub mocz.
• Metody hodowlane – ich celem jest izolacja wirusa z moczu, krwi pobranej na EDTA lub wymazu z nosogardzieli, nosa czy gardła.

Metod hodowlanych i badań molekularnych (PCR) nie stosuje się w rutynowej diagnostyce. Jednak są one przydatne dla celów epidemiologicznych.

Do jakiego lekarza się udać?

W przypadku podejrzenia zachorowania na odrę należy udać się najpierw do lekarza podstawowej opieki zdrowotnej. 

Leczenie odry

Leczenie odry ma charakter objawowy, czyli polega na łagodzeniu objawów choroby za pomocą różnych leków (np. leków przeciwgorączkowych). Jednak nie mniej ważne jest leczenie odry w domu polegające na odpowiednim nawodnieniu organizmu, zdrowej diecie i dużej ilości odpoczynku oraz snu. 

Leczenie farmaceutyczne

Leczenie farmaceutyczne odry polega na podawaniu leków o działaniu przeciwgorączkowym. Tu pojawia się pytanie – lepszy będzie paracetamol czy ibuprofen? Oba mogą być stosowane w leczeniu odry jako leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe. Przy czym należy pamiętać, że ibuprofen ma dodatkowo działanie przeciwzapalne. 

Odra – leczenie w domu 

Osoba chora na odrę powinna jak najwięcej odpoczywać. Ponadto zaleca się, aby dbała o odpowiednie nawodnienie organizmu i zdrową dietę. Dobrym wyborem będą posiłki lekkostrawne o wysokiej zawartości białka i składników wspomagających funkcjonowanie układu odpornościowego (m.in. witaminy C, cynku, kwasów omega-3).

Odra – ile trwa choroba i jej leczenie?

Odra zazwyczaj trwa około 10 dni. Tyle samo zajmuje jej leczenie, które polega na łagodzeniu objawów. 

Możliwe powikłania po odrze

Powikłania po odrze występują u mniej więcej 30% chorych. Ryzyko jest większe u:

• Niemowląt, 
• Osób niedożywionych,
• Kobiet w ciąży, 
• Osób z obniżoną odpornością (np. na skutek nowotworu układu chłonnego, AIDS).

Odra – profilaktyka

Najskuteczniejszą metodą profilaktyki odry jest szczepienie ochronne. Pierwsza szczepionka pojawiła się już w 1963 roku, a około 10 lat później stała się obowiązkowa dla młodzieży. Od tego czasu wiele się zmieniło, bo dziś szczepienie na odrę podaje się w dwóch dawkach – w 13-15 miesiącu życia i 6 roku życia. Jest to szczepionka MMR przeciw odrze, śwince i różyczce.

Profilaktyka odry może obejmować również działania, które mają na celu wspomaganie prawidłowego funkcjonowania układu odpornościowego. Mowa tu o zdrowej diecie, regularnej aktywności fizycznej, a także przyjmowaniu suplementów na odporność. W tym miejscu warto wspomnieć o popularnej witaminie C na przeziębienie. Można przyjmować ją nie tylko w ramach profilaktyki przeziębienia, ale i innych chorób wirusowych. Przy czym trzeba mieć na uwadze, że suplementacja nie zastępuje urozmaiconej diety, dlatego warto dbać o to, aby w jadłospisie znalazły się produkty bogate w witaminę C (m.in. owoce jagodowe, owoce dzikiej róży, kalarepa, brokuł, papryka, pietruszka).

Najczęstsze pytania dotyczące odry

Poniżej przedstawiono odpowiedzi na najczęstsze pytania dotyczące odry.

Odra – podsumowanie

Odra to choroba, która wydaje się zapomniana ze względu na obowiązek szczepień wśród dzieci. Jednak w ostatnich latach jej temat powraca, co tłumaczy się m.in. niską wyszczepialnością. W związku z tym należy pamiętać, że jest to choroba, która wciąż istnieje i stanowi zagrożenie dla zdrowia. Żeby zmniejszyć ryzyko zachorowania i groźnych powikłań, warto pomyśleć o szczepieniu ochronnym, a także wspomaganiu układu odpornościowego poprzez zdrowy styl życia i indywidualnie dobraną suplementację.

Źródła:

1. https://www.gov.pl/web/psse-debica/odra-to-choroba-wysoce-zakazna [dostęp: 24.08.2025]
2. https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/odra-grozna-wirusowa-choroba [dostęp: 24.08.2025]
3. https://www.alab.pl/centrum-wiedzy/odra-czy-grozi-nam-powrot-zapomnianej-choroby [dostęp: 24.08.2025]
4. https://www.gov.pl/web/gis/odra [dostęp: 24.08.2025]
5. https://www.mp.pl/pacjent/choroby-zakazne/aktualnosci/210613,kto-jest-najbardziej-narazony-na-zachorowanie-na-odre [dostęp: 24.08.2025]
6. https://www.mp.pl/pacjent/pediatria/choroby/chorobyzakazne/74620,odra-choroba-zakazna-jej-przyczyny-objawy-i-leczenie [dostęp: 24.08.2025]
7. Wypych, Tomasz P., Benjamin J. Marsland, and N. D. Ubags. "Wpływ diety na odporność i choroby układu oddechowego." Ann Am Thorac Soc 14 (2017): 339-347.
8. https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/odra/ [dostęp: 25.08.2025]
9. Janda, Katarzyna, Magdalena Kasprzak, and Jolanta Wolska. "Witamina C–budowa, właściwości, funkcje i występowanie." Pom. J. Life Sci 61.4 (2015): 419-425. [dostęp: 25.08.2025]