Szczepionka na tężec – ile dawek jest potrzebnych, aby uzyskać odporność?

Tężec to choroba układu nerwowego wywoływana przez laseczki tężca, które wytwarzają toksynę uszkadzającą układ nerwowy. Do zakażenia dochodzi najczęściej w wyniku zanieczyszczenia uszkodzonej skóry lub rany materiałem zawierającym bakterie tężca. Choroba może prowadzić do silnych skurczów mięśni, zaburzeń oddychania oraz innych poważnych powikłań. Warto pamiętać, że przebycie tężca nie pozostawia trwałej odporności, a odporność po szczepieniu zmniejsza się z czasem. Dlatego ważne są regularne szczepienia przypominające. Sprawdź, kto powinien się zaszczepić i dlaczego regularne dawki przypominające są tak ważne. 

Z tego artykułu dowiesz się: 

• Jak działa szczepionka na tężec?
• Jakie są rodzaje szczepionek na tężec?
• Czy są jakieś przeciwwskazania? 

Jak działa szczepionka przeciw tężcowi?

Szczepionka zawiera inaktywowaną toksynę tężcową (toksoid), która nie wywołuje choroby, ale pobudza układ odpornościowy do wytwarzania swoistych przeciwciał i uruchamia mechanizmy pamięci immunologicznej. Dzięki temu organizm uzyskuje czynną odporność przeciwko tężcowi.

Dlaczego w szczepionce przeciw tężcowi stosuje się toksoid?

Jedyną formą szczepionki przeciw tężcowi jest toksoid (anatoksyna) otrzymywany z toksyny tężcowej izolowanej z hodowli Clostridium tetani. Toksoid jest pozbawiony patogenności, ale zachowuje właściwości antygenowe toksyny natywnej. Dzięki temu wywołuje odpowiedź układu immunologicznego polegającą na wytwarzaniu swoistych przeciwciał oraz uruchomieniu mechanizmów umożliwiających powstanie pamięci immunologicznej.

Choć dzięki szczepieniom tężec w Europie występuje rzadko, choroba nadal nie została wyeliminowana. Z danych Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) wynika, że w 2021 roku w krajach UE/EOG zgłoszono 50 przypadków tężca. Aż 78% zachorowań dotyczyło osób w wieku 65 lat i starszych, częściej kobiet niż mężczyzn. Eksperci ECDC wskazują, że wynika to przede wszystkim z wygasania odporności po szczepieniu oraz niższego odsetka osób otrzymujących dawki przypominające. Z tego względu osobom dorosłym zaleca się szczepienie przypominające przeciw tężcowi co 10 lat. 

Jakie są rodzaje szczepionek przeciw tężcowi?

W Polsce dostępne są szczepionki monowalentne przeciw tężcowi oraz szczepionki skojarzone zawierające składnik tężcowy.

Szczepionka przeciw tężcowi

• Tetana (T) – szczepionka tężcowa adsorbowana. 

Szczepionki przeciw błonicy i tężcowi 

• DT – szczepionka błoniczo-tężcowa adsorbowana zawierająca pełną dawkę antygenu błoniczego, 
• dT – szczepionka błoniczo-tężcowa adsorbowana zawierająca zmniejszoną dawkę antygenu błoniczego 
• Clodivac- skojarzone szczepionki przeciw błonicy i tężcowi 

Szczepionki przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi 

• DTP – szczepionka błoniczo-tężcowo-krztuścowa adsorbowana  
• Adacel-Szczepionka przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi, zawierająca bezkomórkowe antygeny krztuśca 
• Boostrix-Szczepionka przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi, zawierająca bezkomórkowe antygeny krztuśca 
• Tdap – szczepionka przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi zawierająca bezkomórkowe antygeny krztuśca, stosowana w dawkach przypominających u starszych dzieci i dorosłych.

Szczepionki przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi i poliomyelitis (polio) 

• Adacel Polio, 
• Boostrix Polio, 
• Infanrix-IPV, 
• TETRAXIM. 

Szczepionki 5 w 1 (przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi, poliomyelitis i Haemophilus influenzae typu b) 

• Infanrix-IPV + Hib, 
• PENTAXIM. 

Szczepionki 6 w 1 (przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi, poliomyelitis, Haemophilus influenzae typu b oraz wirusowemu zapaleniu wątroby typu B) 

• Hexacima, 
• Infanrix hexa. 

Dlaczego warto się szczepić przeciw tężcowi?

Bakterie wywołujące tężec występują powszechnie w glebie, kurzu, wodzie oraz przewodzie pokarmowym zwierząt. Do zakażenia może dojść nawet przez drobne skaleczenie, jeśli rana zostanie zanieczyszczona materiałem zawierającym przetrwalniki Clostridium tetani, np. ziemią, kurzem lub odchodami zwierząt. 

Tężec jest chorobą występującą na całym świecie i nadal stanowi jeden z największych problemów zdrowotnych krajów rozwijających się, szczególnie w Afryce i Azji. Choroba jest szczególnie niebezpieczna dla noworodków – ponad 80% przypadków tężca dotyczy właśnie tej grupy. Szacuje się, że co 3 minuty z powodu tężca umiera dziecko, a każdego roku choroba powoduje od 213 000 do 293 000 zgonów na świecie. 

W Polsce dzięki obowiązkowym szczepieniom dzieci i młodzieży tężec został praktycznie wyeliminowany. Ostatni przypadek tężca noworodków odnotowano w 1983 roku. Obecnie każdego roku choruje kilkanaście osób, a kilka umiera. Wśród chorych dominują osoby po 60. roku życia, u których tężec często ma ciężki przebieg i może prowadzić do zgonu.

Ile dawek szczepionki na tężec jest potrzebnych, aby uzyskać odporność?

Odporność przeciw tężcowi buduje się dzięki serii dawek podawanych od okresu niemowlęcego, a następnie podtrzymywanych w kolejnych latach. 

• DTaP – szczepionka skojarzona przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi (bezkomórkowa), stosowana u dzieci.  
• Tdap – szczepionka przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi zawierająca bezkomórkowe antygeny krztuśca, stosowana w dawkach przypominających u starszych dzieci i dorosłych. 
• dT – szczepionka przeciw błonicy i tężcowi.  
• T – szczepionka monowalentna przeciw tężcowi.  
• TyT – szczepionka przeciw durowi brzusznemu i tężcowi. 

Kto powinien się zaszczepić przeciw tężcowi?

W Polsce obowiązkowymi szczepieniami przeciw tężcowi objęte są dzieci od 7. tygodnia życia do ukończenia 19. roku życia, zgodnie z Programem Szczepień Ochronnych (PSO). Po zakończeniu podstawowego schematu szczepień osobom dorosłym zaleca się podawanie dawek przypominających co 10 lat. 

Szczepienia zalecane są również: 

• osobom narażonym zawodowo na kontakt z glebą, odpadami komunalnymi, nieczystościami lub zwierzętami gospodarskimi,
• personelowi medycznemu, zwłaszcza mającemu kontakt z noworodkami i niemowlętami, 
• osobom w podeszłym wieku narażonym na zakażenie, 
• kobietom w ciąży po ukończeniu 27.-36. tygodnia ciąży, 
• osobom z otoczenia noworodków i niemowląt do ukończenia 12. miesiąca życia. 

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) podkreśla, że mimo dostępności skutecznej szczepionki tężec nadal powoduje około 50 tys. zgonów rocznie na świecie. Większość zachorowań i zgonów dotyczy regionów o złych warunkach sanitarnych oraz ograniczonym dostępie do szczepień ochronnych. 

Jak szybko po skaleczeniu należy przyjąć szczepionkę lub dawkę przypominającą?

Po zranieniu należy jak najszybciej skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą. Postępowanie zależy od historii szczepień pacjenta oraz ryzyka wystąpienia tężca. W zależności od indywidualnych wskazań lekarz może zastosować uodpornienie czynne (szczepionkę przeciw tężcowi) lub uodpornienie czynno-bierne z wykorzystaniem immunoglobuliny przeciwtężcowej. 

Ryzyko zakażenia jest szczególnie wysokie w przypadku ran zanieczyszczonych kurzem, glebą lub odchodami zwierząt, a także ran opracowanych chirurgicznie po upływie ponad 24 godzin od zranienia, zawierających zniszczone tkanki lub ciała obce. Należy jednak pamiętać, że tężec może rozwinąć się również po niewielkich skaleczeniach. 

Jak długo działa szczepionka na tężec i jak często trzeba ją powtarzać?

Odporność przeciw tężcowi zmniejsza się z upływem czasu, dlatego konieczne są dawki przypominające. W Polsce szczepienie przeciw tężcowi jest obowiązkowe u dzieci i młodzieży do ukończenia 19. roku życia. Osobom dorosłym, które były szczepione w przeszłości, zaleca się podawanie jednej dawki przypominającej co 10 lat. 

Gdzie można zaszczepić się przeciwko tężcowi?

Osoby dorosłe mogą zaszczepić się przeciw tężcowi w aptekach posiadających umowę z Narodowym Funduszem Zdrowia na realizację szczepień ochronnych. Kwalifikacja do szczepienia oraz wykonanie szczepienia są finansowane przez NFZ, dzięki czemu pacjent nie ponosi kosztów samej usługi. Farmaceuta może również wystawić receptę farmaceutyczną na szczepionkę. Szczepienie przeciw tężcowi można także wykonać w placówce podstawowej opieki zdrowotnej. Szczepienie może być realizowane zarówno szczepionką monowalentną przeciw tężcowi, jak i szczepionką skojarzoną zawierającą antygeny tężca (np. przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi).

Jakie są możliwe skutki uboczne po szczepieniu na tężec?

Działania niepożądane po podaniu szczepionki przeciw tężcowi występują stosunkowo rzadko i zwykle mają łagodny charakter. Najczęściej dotyczą reakcji w miejscu podania szczepionki lub przemijających objawów ogólnych.

Najczęściej obserwowane są: 

• reakcje miejscowe – ból, zaczerwienienie i obrzęk w miejscu podania szczepionki, 
• objawy ogólne – podwyższona temperatura ciała, złe samopoczucie i uczucie osłabienia

Reakcje miejscowe zwykle ustępują po około 24 godzinach, natomiast objawy ogólne mają charakter przemijający. Mogą częściej występować u osób, które otrzymały kolejną dawkę szczepionki w zbyt krótkim odstępie czasu lub są uczulone na substancje pomocnicze, takie jak tiomersal czy związki glinu. 

Przeciwwskazania do szczepień na tężec

Szczepienia przeciw tężcowi nie wykonuje się u osób z nadwrażliwością na którykolwiek składnik szczepionki oraz u osób, u których po wcześniejszej dawce wystąpiła małopłytkowość lub zaburzenia neurologiczne.

Szczepienie należy odroczyć w przypadku ostrej choroby przebiegającej z gorączką, zaostrzenia choroby przewlekłej lub podejrzenia zakażenia (innego niż tężec) w okresie inkubacji. Jeżeli osoba z przeciwwskazaniami do szczepienia dozna zranienia, należy niezwłocznie podać immunoglobulinę przeciwtężcową. 

Szczepionka na tężec – podsumowanie

Szczepienie przeciw tężcowi jest najskuteczniejszą metodą zapobiegania tej ciężkiej chorobie układu nerwowego. Do zakażenia może dojść nawet po niewielkim skaleczeniu, dlatego warto utrzymywać odporność poprzez regularne szczepienia. Pełny cykl szczepień podstawowych realizowany jest w dzieciństwie, a osobom dorosłym zaleca się dawki przypominające co 10 lat. Szczepionka przeciw tężcowi jest dostępna zarówno jako preparat monowalentny, jak i w postaci szczepionek skojarzonych, które jednocześnie chronią przed błonicą i krztuścem. 

FAQ

Źródła:

1. https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/tezec/ [dostęp 23.08.2025]
2. CHPL szczepionek monowalentnych i skojarzonych przeciwko tężcowi, https://rejestry.ezdrowie.gov.pl/rpl/search/public [dostęp 23.08.2025]
3. Bernatowska W, Grzesiowski P, Szczepienia ochronne. Obowiązkowe i zalecane od A do Z, PZWL, Warszawa, wyd.4, 2021
4. https://www.mp.pl/szczepienia/praktyka/przypadki/310344,profilaktyka-tezca-po-zranieniu [dostęp 23.08.2025]
5. https://www.nfz.gov.pl/aktualnosci/aktualnosci-centrali/od-25-sierpnia-2025-roku-wiecej-szczepien-w-aptekach-za-podanie-szczepionki-zaplaci-nfz,8816.html [dostęp 28.08.2025]
6. European Centre for Disease Prevention and Control. Tetanus. In: ECDC. Annual epidemiological report for 2021. Stockholm: ECDC; 2023. [dostęp 03.07.2026 r.] 
7. Behrens, H., Ochmann, S., Dadonaite, B., & Roser, M. (2024). Tetanus. Our World in Data. https://ourworldindata.org/tetanus [dostęp 03.07.2026 r.]