Tężec – przyczyny, objawy, leczenie i profilaktyka

Tężec to groźna choroba zakaźna układu nerwowego wywoływana przez bakterie Clostridium tetani (laseczki tężca). Występuje rzadko, co w dużej mierze jest zasługą obowiązkowych szczepień wśród dzieci. Przyjęcie szczepionki przeciw tężcowi zaleca się również osobom dorosłym (szczególnie z grup ryzyka, do której należą m.in. rolnicy i ogrodnicy), ponieważ choroba może mieć ciężki przebieg i charakteryzuje się wysoką śmiertelnością. Co jeszcze warto wiedzieć o przyczynach objawach, leczeniu, a także profilaktyce tężca? Przeczytaj nasz artykuł, aby dowiedzieć się więcej o tej rzadkiej, ale groźnej chorobie.

Tężec – co to?

Tężec to choroba zakaźna układu nerwowego wywołana przez beztlenowe Gram-dodatnie – bakterie Clostridium tetani. Produkują one specyficzną neurotoksynę – tetanospazminę, która uszkadza synapsy i powoduje stałe pobudzenie mięśni do skurczu.

Jak często występuje tężec? Według raportu European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC) w 2022 roku w 26 krajach Unii Europejskiej zgłoszono łącznie 56 zachorowań na tężec. Najwięcej przypadków (około 40%) odnotowano we Włoszech. Z kolei w Polsce rozpoznano 5 zachorowań.

Zachorowania dotyczyły głównie osób w wieku ≥65 lat – stanowiły one 81% wszystkich zgłoszonych przypadków. ECDC wskazuje, że może wynikać to z mniejszego odsetka zaszczepionych w tej grupie wiekowej lub osłabienia ochrony wraz z upływem czasu od szczepienia.

Przyczyny zakażenia tężcem

Rezerwuarem dla bakterii wywołującej tężca są gleba, woda, kurz i odchody zwierząt. Wytwarza ona formę przetrwalnikową, dzięki czemu jest odporna na niekorzystne warunki środowiskowe, wysoką temperaturę oraz środki dezynfekujące. To właśnie zanieczyszczenie rany przez formę przetrwalnikową bakterii C. tetani jest przyczyną tężca. Jej nośnikiem mogą być ciała obce wbite w skórę np. podczas prac ogrodniczych czy budowlanych.

Większe ryzyko zakażenia występuje w przypadku ran miażdżonych, postrzałowych i mocno zanieczyszczonych ziemią. Najbardziej narażone na zachorowanie są osoby niezaszczepione, a szczególnie rolnicy i ogrodnicy, pracownicy budowlani czy osoby, które mają kontakt z odchodami zwierząt gospodarskich.

Jakie są objawy tężca?

Pierwsze objawy tężca pojawiają się od 3 dni do 3 tygodni od zakażenia. Na początku są one mało charakterystyczne i obejmują:

• Uczucie rozbicia,
• Pocenie się,
• Niepokój i zdenerwowanie,
• Bóle głowy,
• Bezsenność,
• Zaczerwienienie twarzy.

U około 80% osób zakażonych tężcem rozwija się postać uogólniona choroby, która objawia się:

• Skurczami mięśni, prowadzącymi do szczękościsku i kurczy obejmujących mięśnie karku, klatki piersiowej, grzbietu i kończyn,
• Napadowym „prężeniem”, które trwa około 5-10 sekund i jest wywołane bodźcami zewnętrznymi, takimi jak hałas, dotyk, światło,
• Porażeniem mimicznych mięśni twarzy – u chorego na tężec może pojawić się sardoniczny śmiech (charakterystyczny, bolesny grymas, który wynika z nadmiernego skurczu mięśni twarzy wywołanego toksyną bakteryjną)
• Napadami potliwości,
• Zaburzeniami ciśnienia tętniczego krwi i krążenia obwodowego,
• Gorączką,
• Bezdechem,
• Sinicą,
• Dusznościami.

Rzadziej dochodzi do rozwoju postaci miejscowej, która ma łagodniejszy przebieg i wiąże się z niską śmiertelnością. Objawia się m.in. porażeniem mięśni twarzy i żwaczy, prężeniami w obszarach sąsiadujących z miejscem zranienia, zaburzeniami funkcji nerwów czaszkowych i wzmożonym napięciem mięśni.

Szczególną postacią choroby jest tężec noworodkowy, który najczęściej rozwija się w wyniku zakażenia kikuta pępowiny i dotyczy dzieci urodzonych przez matki nieszczepione przeciwko tężcowi. Objawia się m.in. napadowymi drgawkami z bezdechem, wysoką gorączką i trudnościami w ssaniu. Prowadzi do zgonu 8 na 10 noworodków.

Jak rozpoznać tężec? Diagnostyka

Rozpoznanie tężca opiera się przede wszystkim na ocenie klinicznej objawów i analizie historii medycznej pacjenta, w tym ekspozycji na czynniki ryzyka. Proces diagnostyczny obejmuje również:

• Badanie fizykalne,
• Testy na obecność toksyny tężcowej (rzadko stosowane ze względu na trudności z wykrywaniem),
• Badania pomocnicze, takie jak badanie krwi (nie są to testy specyficzne dla tężca).

Każda osoba, u której zdiagnozowano tężec, wymaga hospitalizacji na oddziale intensywnej opieki medycznej.

Leczenie tężca

U chorego, u którego podejrzewa się tężec, należy jak najszybciej podać antytoksynę, która neutralizuje toksyny tężcowe. Leczenie nie może odbywać się w domu – każda osoba chora na tężec wymaga hospitalizacji. 

Istotnym elementem leczenia jest chirurgiczne odkażanie ran, obejmujące usunięcie martwych tkanek, ciał obcych oraz przetrwalników tężca – przywraca to prawidłowe ukrwienie. Pomocniczo podaje się antybiotyki.

Czy tężec jest śmiertelny?

Tężec może mieć różny przebieg. Niektóre osoby przechodzą go łagodnie i obserwuje się u nich szczękościsk oraz słabe i krótkotrwałe prężenia. Z kolei inne mają ciężki lub piorunujący przebieg choroby, który charakteryzuje się bardzo krótkim okresem inkubacji i mocno nasilonymi objawami. 

Tężec stanowi zagrożenie dla zdrowia i życia. Charakteryzuje się wysoką śmiertelnością – na 100 osób zakażonych 30-50 umiera.

Możliwe powikłania tężca

Zakażenie bakterią wywołującą tężec może prowadzić do zróżnicowanych i długotrwałych powikłań. Jednym z nich są uszkodzenia kręgów i żeber, a także złamania kości, które wynikają z intensywnych skurczów mięśni – jednego z głównych objawów tężca. Jakie jeszcze zagrożenia niesie ze sobą choroba?

• Skurcze mięśni charakterystyczne dla tej choroby zakłócają również funkcjonowanie wielu organów, w tym wpływają na pracę serca i ciśnienie tętnicze. Może prowadzić to do zaburzeń rytmu serca lub zapalenia mięśnia sercowego, zwiększając ryzyko nagłych zdarzeń sercowych.
• Powikłania tężca mogą być spowodowane również silnymi skurczami mięśni oddechowych. Prowadzą one do zapalenia płuc, które wynika z przemieszczenia treści żołądkowej. Problemy z oddychaniem towarzyszące zapaleniu płuc mogą powodować hipoksję (niedotlenienie), co negatywnie wpływa na funkcjonowanie całego organizmu. 
• Do powikłań należą również krwiaki śródmięśniowe. Powstają one w wyniku uszkodzeń mięśni podczas długotrwałych i intensywnych skurczów. 
• Tężec może także powodować długotrwałe zmiany w układzie nerwowym, skutkujące przewlekłymi bólami, zaburzeniami czucia oraz trwałymi zmianami w zachowaniu i funkcjach poznawczych.

Jak uniknąć tężca?

Podstawą profilaktyki jest szczepionka na tężec, którą uważa się za najskuteczniejszy sposób zapobiegania tej chorobie. W Polsce pełny schemat szczepień przeciw tężcowi jest obowiązkowy dla dzieci i młodzieży. Stosuje się szczepionki DTP – jest to szczepionka na krztusiec, błonicę i tężec. Podawana jest ona w kilku dawkach, w pierwszych latach życia. Następnie zaleca się dawki przypominające co 10 lat, aby utrzymać odporność.

U osób dorosłych, które nie były szczepione w dzieciństwie lub mają niepełną historię szczepień, zaleca się uzupełnienie szczepień zgodnie ze wskazaniami lekarza. Dawka przypominająca dla dorosłych jest istotna, ponieważ odporność może z czasem osłabnąć, a ryzyko zakażenia pozostaje stosunkowo wysokie. Szczególną uwagę na to powinny zwrócić osoby z grupy ryzyka, czyli m.in. ogrodnicy i rolnicy.

Ważnym elementem profilaktyki tężca jest również dbanie o higienę i szybkie oczyszczenie rany. Należy zrobić to za pomocą odpowiednich środków antyseptycznych, a następnie odpowiednio opatrzyć ranę.

Jak i czym opatrzyć ranę? Rany należy opatrywać wyłącznie specjalnymi, przeznaczonymi do tego opatrunkami, które są czyste, sterylne i chronione przed zanieczyszczeniami. Nie należy używać zwykłych chusteczek higienicznych, papieru toaletowego, ręczników papierowych ani innych materiałów niejałowych, które nie powinny mieć kontaktu ze zranioną skórą.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Poniżej przedstawiono odpowiedzi na najczęstsze pytania dotyczące tężca.

Tężec – podsumowanie

Tężec to poważna choroba zakaźna ośrodkowego układu nerwowego wywołana przez bakterie Clostridium tetani, które wytwarzają neurotoksynę prowadzącą do silnych, bolesnych skurczów mięśni. Choroba ma charakter zakażenia przyrannego – do organizmu bakterie dostają się przez głębokie, zanieczyszczone rany (nie ma możliwości przeniesienia ich z człowieka na człowieka). Czas od momentu zakażenia do pojawienia się pierwszych objawów tężca wynosi średnio 8 dni. Jako pierwsze pojawiają się mało specyficzne objawy zwiastunowe m.in. bóle głowy, bezsenność czy nadmierna potliwość. Z czasem dołączają do nich: szczękościsk, sardoniczny uśmiech i napadowe prężenia. Nie należy ich lekceważyć, ponieważ tężec charakteryzuje się wysoką śmiertelnością i może prowadzić do licznych, długotrwałych powikłań. W ramach profilaktyki warto zadbać o szczepienia (w tym dawki przypominające w celu podtrzymania ochrony) oraz szybkie i właściwe oczyszczenie rany.

Źródła:

1. https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/co-jest-tezec-i-do-czego-prowadzi [dostęp: 29.08.2025]
2. https://www.mp.pl/szczepienia/aktualnosci/354257,epidemiologia-tezca-co-wiadomo-z-najnowszego-raportu-ecdc [dostęp: 29.08.2025]
3. https://www.mp.pl/pacjent/choroby-zakazne/choroby/zakazenia-bakteryjne/165387,tezec [dostęp: 29.08.2025]
4. Gliński Zdzisław, Żmuda Andrzej, „Tężec – ostra neuroinfekcja ludzi i zwierząt.” Życie Weterynaryjne 96.05 (2021): 317-321.