Kiedy należy się szczepić przeciwko meningokokom?

Meningokoki to bakterie powodujące ciężkie, szybko postępujące zakażenia. Choroba może w krótkim czasie prowadzić do powikłań, np. sepsy lub zgonu. Najlepszą ochronę dają szczepienia, zalecane w Polsce m.in. niemowlętom, dzieciom, młodzieży i osobom z grup ryzyka. W artykule opisujemy działanie szczepionek, zakres ochrony, zalecenia i schemat podawania.

Jak działa szczepionka na meningokoki?

Szczepionki przeciwko meningokokom uczą układ odpornościowy rozpoznawania charakterystycznych antygenów otoczki bakterii Neisseria meningitidis. Dzięki temu organizm wytwarza przeciwciała bakteriobójcze, które potrafią szybko unieszkodliwić meningokoki, zanim te zdążą wywołać chorobę. Jest to szczególnie istotne, ponieważ w przebiegu inwazyjnej choroby meningokokowej (IChM) zakażenie może w ciągu kilku godzin doprowadzić do ciężkich powikłań.

W profilaktyce ciężkich zakażeń bakteryjnych istotną rolę odgrywają również szczepienia przeciw pneumokokom. Oba szczepienia – przeciw meningokokom i przeciw pneumokokom – chronią przed groźnymi powikłaniami, np. zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych.

Zakres ochrony szczepionek przeciw meningokokom

Zakres działania szczepionki zależy od jej składu – każda z nich chroni wyłącznie przed serogrupami bakterii N. meningitidis zawartymi w danym preparacie. Najczęściej są to serogrupy A, C, W-135, Y oraz B.

• W Europie, w tym w Polsce, zachorowania wywoływane są głównie przez serogrupy B i C.
• W Polsce dostępne są osobne szczepienia przeciwko meningokokom serogrupy B oraz przeciwko serogrupom A, C, W i Y. W sytuacji, gdy nie można podać obu szczepionek, eksperci zalecają rozpoczęcie od szczepionki przeciwko serogrupie B – odpowiada ona za większość przypadków zakażeń w kraju.
• W Afryce i Azji dominują serogrupy A, C, W-135 i Y.

Szczepionki chronią przed różnymi postaciami choroby meningokokowej, w tym przed posocznicą (sepsą), zarówno z zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych, jak i bez tego powikłania.

Zobacz również inne szczepienia przed wyjazdem za granicę, które warto rozważyć!

Kiedy najlepiej się zaszczepić przeciw meningokokom?

Inwazyjna choroba meningokokowa może dotknąć każdego, bez względu na wiek. Najczęściej chorują jednak dzieci do 5. roku życia, a szczyt zachorowań przypada w 1. roku życia. Z tego względu szczepienia warto rozpocząć jak najwcześniej, najlepiej w pierwszym półroczu życia dziecka. Jeżeli nie zostały zrealizowane w tym czasie, eksperci zalecają jak najszybsze ich uzupełnienie.

Szczepienie zaleca się:

• Wszystkim niemowlętom, w tym wcześniakom – rozpoczęcie w pierwszym półroczu życia, optymalnie z zastosowaniem obu szczepionek: przeciwko serogrupom A, C, W, Y oraz przeciwko serogrupie B (odpowiednio po ukończeniu 6. t.ż. i po ukończeniu 2. m.ż.).
• Wszystkim dzieciom do 5. roku życia, które dotąd nie zostały zaszczepione.
• Wszystkim nastolatkom i młodym dorosłym, szczególnie: rozpoczynającym studia, planującym mieszkanie w internatach/akademikach, podejmującym pracę w służbach mundurowych, żłobkach, przedszkolach, placówkach opiekuńczo-wychowawczych i placówkach ochrony zdrowia, a także wyjeżdżającym za granicę.
• Wszystkim osobom z grup ryzyka IChM, w tym m.in.:
• wcześniakom,
• pacjentom z czynnościowym lub anatomicznym brakiem śledziony, z niedoborami składowych układu dopełniacza, z hipogammaglobulinemią, po HSCT, zakażonym HIV,
• osobom przyjmującym pegcetakoplan, ekulizumab lub rawulizumab,
• personelowi laboratoriów pracujących z materiałem biologicznym zawierającym N. meningitidis,
• młodzieży i dorosłym mieszkającym w dużych skupiskach ludzkich,
• służbom mundurowym, rekrutom, podróżującym na tereny endemiczne,
• ozdrowieńcom po przebyciu IChM, którzy dotąd nie byli szczepieni.
• Osobom powyżej 65. roku życia.
• Dzieciom i dorosłym narażonym na zachorowanie ze względu na środowisko lub aktywność, m.in. personelowi medycznemu, pracownikom laboratoriów, osobom przebywającym w zbiorowiskach (żłobki, przedszkola) oraz podróżującym do rejonów Azji i Afryki.

Jakie są dostępne rodzaje szczepionek na meningokoki?

W Polsce dostępne są dwa główne typy szczepionek przeciwko meningokokom – skoniugowane i rekombinowane. Różnią się one zakresem ochrony (serogrupami, przed którymi chronią) oraz składem, w tym rodzajem użytych antygenów i białek nośnikowych.

Rodzaje szczepionek dostępnych w Polsce:

• szczepionki skoniugowane przeciwko serogrupie C (monowalentne),
• szczepionki skoniugowane przeciwko serogrupom A, C, W-135 i Y (czterowalentne),
• szczepionki rekombinowane, białkowe przeciwko serogrupie B.

Szczepionka na meningokoki – schemat i ile dawek?

Schemat szczepienia oraz liczba dawek zależą od rodzaju szczepionki, wieku pacjenta i serogrup meningokoków, które obejmuje.

Szczepionka przeciwko serogrupie C – zazwyczaj:

• u dzieci po ukończeniu 2. miesiąca życia – 2 dawki podstawowe + 1 dawka przypominająca,
• u starszych dzieci – 1 dawka podstawowa + 1 dawka przypominająca.

Szczepionka przeciwko serogrupom A, C, W-135 i Y – zazwyczaj:

• u pacjentów w wieku 11-65 lat – 1 dawka podstawowa,
• u niemowląt (w zależności od wieku) – 2 dawki podstawowe i 1 dawka uzupełniająca.

Szczepionka przeciwko serogrupie B – zwykle 2 dawki u dorosłych i 3 dawki u dzieci.

Szczepionkę przeciw meningokokom podaje się domięśniowo – u niemowląt w przednio-boczną część uda, a u starszych dzieci i dorosłych w mięsień naramienny.

Szczepienia na meningokoki – przeciwwskazania

Nie ma swoistych przeciwwskazań dotyczących szczepionek przeciwko meningokokom. Do podstawowych należą:

• nadwrażliwość na substancję czynną lub którykolwiek składnik pomocniczy szczepionki,
• ciężka reakcja alergiczna po wcześniejszym podaniu tej szczepionki,
• ostra, ciężka choroba przebiegająca z gorączką.

Jakie są możliwe skutki uboczne szczepienia na meningokoki?

Szczepionki przeciwko meningokokom są bezpieczne i na ogół dobrze tolerowane we wszystkich grupach wiekowych.

Najczęstsze działania niepożądane:

• reakcje miejscowe – zaczerwienienie, obrzęk, ból i tkliwość w miejscu podania,
• objawy ogólne – ból głowy, zmęczenie, bóle mięśni i stawów, dreszcze, gorączka.

U niemowląt mogą dodatkowo wystąpić, np. utrata apetytu, wymioty, płaczliwość, zaburzenia snu.

Nie odnotowano poważnych niepożądanych odczynów poszczepiennych (NOP).

Gdzie można zaszczepić się przeciwko meningokokom?

Tego szczepienia nie można zrealizować w aptece, ponieważ nie należy do szczepień wykonywanych przez farmaceutów. Jest dostępne w przychodniach i punktach szczepień. Zobacz inne szczepienia w aptece, które może wykonać farmaceuta posiadający uprawnienia.

Szczepionka przeciw meningokokom – podsumowanie

Szczepienia przeciwko meningokokom skutecznie zmniejszają ryzyko zachorowania na inwazyjną chorobę meningokokową, w tym sepsę i zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych. W Polsce dostępne są szczepionki skoniugowane (przeciw serogrupom A, C, W, Y lub C) oraz rekombinowane (przeciw serogrupie B). Zaleca się ich podanie wszystkim niemowlętom, dzieciom do 5. roku życia, nastolatkom, młodym dorosłym oraz osobom z grup ryzyka.

FAQ

Źródła:

1. Bernatowska W, Grzesiowski P, Szczepienia ochronne. Obowiązkowe i zalecane od A do Z, PZWL, Warszawa, wyd.4, 2021
2. CHPL szczepionek na meningokoki zarejestrowanych na terenie RP, https://rejestry.ezdrowie.gov.pl/rpl/search/public, [dostęp 15.08.2025]
3. https://podyplomie.pl/monografie-po-dyplomie/34788,szczepienia-przeciw-meningokokom-u-doroslych, [dostęp 15.08.2025]
4. https://www.mp.pl/pacjent/szczepienia/szczepienia-i-szczepionki/65157,szczepienie-przeciwko-meningokokom, [dostęp 15.08.2025]
5. https://www.mp.pl/szczepienia/ekspert/meningokoki_ekspert/men-schemat/107614,jakie-szczepionki-skoniugowane-przeciwko-meningokokom-sa-dostepne-w-polsce, [dostęp 15.08.2025]
6. https://www.mp.pl/szczepienia/ekspert/meningokoki_ekspert/menskutecznosc/187732,jak-dlugo-utrzymuje-sie-ochrona-po-szczepieniu-przeciwko-meningokokom, [dostęp 15.08.2025]
7. https://www.nfz.gov.pl/aktualnosci/aktualnosci-centrali/od-25-sierpnia-2025-roku-wiecej-szczepien-w-aptekach-za-podanie-szczepionki-zaplaci-nfz,8816.html [dostęp 28.08.2025]