Czym są meningokoki i jak może dojść do zakażenia?

Współczesna medycyna wie, jak radzić sobie z ciężkimi chorobami zakaźnymi. Pomimo dostępu do nowoczesnych leków i zaawansowanych terapii, niektóre patogeny mogą zagrażać ludzkiemu organizmowi w sposób piorunujący i w kilka godzin doprowadzić do zagrożenia zdrowia i życia. Do grupy niebezpiecznych mikroorganizmów należą meningokoki. Jak się można zarazić meningokokami i jakie dają objawy? Sprawdź!

Czym są meningokoki?

Meningoki to potoczna nazwa na chorobotwórczą bakterię Neisseria meningitidis. W literaturze możesz spotkać je także pod nazwami: bakterie meningokokowe i dwoinki zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych. Jest to Gram-ujemna dwoinka, co oznacza, że barwiona metodą Grama i oglądana w mikroskopie ma postać fioletowych kulek połączonych w pary.

Istnieje 13 grup serologicznych Neisseria meningitidis. Za zdecydowaną większość zakażeń odpowiadają serogrupy A, B, C, Y i W-135. Rozmieszczenie serogrup tej bakterii jest różne na świecie, np. w Europie dominują serogrupy B i C, a w Afryce A i W-135. Ma to znaczenie w przypadku stosowania profilaktycznych szczepień przed wyjazdem za granicę. W Polsce najwięcej zachorowań wywołują bakterie serogrupy B.

Meningokoki powodują zakażenia wyłącznie u ludzi. Infekcje meningokokowe charakteryzują się ciężkim przebiegiem oraz wysokim odsetkiem zgonów i powikłań. Wymagają pilnego i intensywnego leczenia w warunkach szpitalnych.

Meningokoki bywają mylone z pneumokokami. Obie bakterie mogą wywołać zapalanie opon mózgowo-rdzeniowych i sepsę, ale są to różne patogeny.

Gdzie występują meningokoki?

Bakterie Neisseria meningitidis oraz infekcje przez nie powodowane występują na całym świecie. Jak już wspomniano, rozmieszczenie serogrup jest różne w zależności od regionu. W mniejszym lub w większym stopniu w każdym regionie świata występuje ryzyko kontaktu z meningokokami.

Największa ilość zachorowań jest odnotowywana w krajach biednych i rozwijających się – w tzw. pasie meningokokowym lub pasie zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych. Jest to obszar znajdujący się w Afryce Subsaharyjskiej, który obejmuje region od Senegalu do Etiopii. W tych krajach występuje wybitnie duża zachorowalność, szczególnie w miesiącach od grudnia do czerwca.

Jak może dojść do zakażenia meningokokami?

Bakterie Neisseria meningitidis są przenoszone z wydzieliną dróg oddechowych. Rozprzestrzeniają się do otoczenia drogą kropelkową (katar, kaszel, kichanie). Zakażeniu sprzyja bezpośredni bliski kontakt z osobą chorą lub bezobjawowym nosicielem. Największe ryzyko transmisji bakterii z człowieka na człowieka jest odnotowywane wśród ludzi przebywających ze sobą przez dłuższy czas (np. skoszarowani żołnierze, członkowie rodziny, współlokatorzy z akademika).

Meningokoki w pierwszej kolejności dostają się do nosa i gardła, gdzie mogą się namnażać, ale nie u wszystkich będą prowadzić choroby. Bezobjawowe nosicielstwo tej bakterii jest najwyższe u dzieci w wieku szkolnym, nastolatków i u osób żyjących w złych warunkach socjoekonomicznych. Nie ma dokładnych danych co do skali bezobjawowego nosicielstwa meningokoków, ale według niektórych badań może ono wynosić nawet 40%. Nosicielstwo jest przejściowe i ustaje, gdy organizm wytworzy przeciwciała przeciwko bakterii. 

Bakterie, które osiedliły się w gardle i w nosie mogą przekroczyć barierę błony śluzowej. Przedostają się wówczas do krwiobiegu, gdzie powodują meningokokemię – bakteriemię spowodowaną obecnością meningokoków we krwi. Stąd meningokoki mogą dostać się w każde miejsce organizmu. Prowadzą do martwicy tkanek i do sepsy.

Do mózgu meningokoki mogą dostać się dwiema drogami – drogą krwi (najczęstsza droga) lub bezpośrednio z zatok obocznych nosa (w przypadku przeniesienia bakterii z nosogardła do zatok).

Objawy zakażenia Neisseria meningitidis

Choroby wywołane przez meningokoki mogą wystąpić we wszystkich grupach wiekowych, ale najczęściej chorują dzieci. Od momentu kontaktu z chorym lub nosicielem do wystąpienia pierwszych objawów mija zwykle od 2 do 10 dni. Meningokoki mogą być przyczyną infekcji górnych dróg oddechowych lub zapalenia płuc, ale te zakażenia są rzadkie. Częściej powodują zagrażające życiu zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i ciężką sepsę, które wspólnie są nazywane inwazyjną chorobą meningokokową. Choroba może mieć piorunujący przebieg i w kilka godzin prowadzić do śmierci.

W początkowej fazie zakażenia meningokokami objawy mogą być niespecyficzne i podobne do przeziębienia. Pojawia się osłabienie, gorączka, złe samopoczucie oraz bóle mięśniowe i stawowe. Dalszy przebieg choroby jest piorunujący. Może pojawić się sepsa, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych lub oba.

Meningokoki – objawy u dorosłych

Sepsa meningokowa przebiega z objawami takimi jak:

• Tachykardia (zwiększenie akcji serca),
• Tachypnoe (zwiększona liczba oddechów),
• Dreszcze,
• Ból brzucha,
• Bóle stawowe i mięśniowe,
• Bladość skóry i sinica,
• Zmniejszenie ilości oddawanego moczu,
• Zmniejszenie ciśnienia tętniczego krwi,
• Zaburzenia świadomości i nadmierna senność.

Charakterystycznym objawem sepsy meningokokowej jest wysypka krwotoczna. Pojawia się na wczesnym etapie choroby. Jej ważną cechą jest to, że nie blednie przy ucisku. Początkowo ma postać małych, czerwonych wybroczyn na skórze o wielkości główki od szpilki. Wybroczyny umiejscawiają się przede wszystkim na stopach i dłoniach, ale mogą pojawić się także na tułowiu, w jamie ustnej i na spojówkach. Plamy mają tendencję do zlewania się i tworzenia większych skupisk, w obrębie których dochodzi do martwicy skóry grożącej amputacją kończyny.

W sepsie meningokokowej dochodzi także do rozregulowania krzepnięcia krwi. Może pojawić się krwawienie z dziąseł i przewodu pokarmowego. Wylew krwi do nadnerczy może spowodować nagły spadek ciśnienia tętniczego krwi.

Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych w przebiegu inwazyjnej choroby meningokokowej przebiega z objawami takimi jak:

• Silny i szybko narastający w czasie ból głowy,
• Nudności i wymioty,
• Światłowstręt,
• Sztywność karku,
• Zaburzenia świadomości i senność.

Meningokoki – objawy u dzieci

Przebieg choroby meningokokowej u starszych dzieci i u nastolatków jest podobny do tego u osób dorosłych. U niemowląt i małych dzieci objawy mogą być mniej specyficzne. Zdecydowanie ważna jest relacja rodziców i ich zdanie na temat zdrowia dziecka. Najczęściej pojawia się:

• Wysoka gorączka,
• Ochłodzenie dłoni i stóp,
• Brak apetytu,
• Rozdrażnienie i nadmierna płaczliwość,
• Brak zainteresowania otoczeniem objawiający się m.in. jako brak chęci zabawy,
• Wymioty i biegunka,
• Ułożenie ciała z odchyleniem głowy do tyłu (zwłaszcza u niemowląt),
• Obecność pulsującego ciemiączka u niemowląt,
• Wybroczyny na skórze.

Meningokoki – leczenie

Każda osoba prezentująca objawy, sugerujące rozwój inwazyjnej choroby meningokokowej powinna natychmiast zostać przyjęta do szpitala celem podjęcia intensywnego leczenia. Zaleca się, żeby przed podaniem pierwszej dawki antybiotyku zostały pobrane próbki do badań bakteriologicznych – krew i płyn mózgowo-rdzeniowy. Co jest stosowane w leczeniu zakażenia meningokokami?

• Antybiotykoterapia jest podstawą leczenia. Preparaty są podawane dożylnie lub (rzadziej) domięśniowo. Rodzaj preparatu zależy m.in. od wieku chorego.
• Intensywne nawadnianie jest prowadzone poprzez podawanie płynów we wlewie dożylnym (kroplówka).
• Żywienie dojelitowe lub pozajelitowe – jeśli stan pacjenta jest ciężki i nie jest w stanie jeść sam.
• Leczenie objawowe – przeciwgorączkowe, przeciwbólowe, przeciwobrzękowe.

Meningokoki – jak zapobiegać?

Istnieje kilka metod ochrony przed meningokokami. Przede wszystkim należy unikać kontaktu z chorymi ludźmi, a jeśli do takiego kontaktu dojdzie – zastosować środki ochrony osobistej i dbać o higienę.

Bliski kontakt z osobą z potwierdzonym zakażeniem w ciągu ostatnich 7-14 dni i trwający ponad 8 godzin lub krótkotrwały kontakt z wydzieliną z dróg oddechowych uprawnia do zastosowania chemioprofilaktyki poekspozycyjnej. Polega ona na przyjęciu antybiotyków po kontakcie z chorym.

Najlepszą i najskuteczniejszą metodą ochrony przed zachorowaniem jest przyjęcie szczepionki na meningokoki. Szczepionka jest zalecana, ale nie jest refundowana – trzeba za nią zapłacić. Schemat przyjęcia szczepionki zależy od zaleceń producenta.

Podsumowanie

Zakażenie meningokokami może mieć piorunujący przebieg. W Polsce najczęściej chorują dzieci w 1. roku życia i w tym okresie występuje duże ryzyko powikłań i zgonu. Szybka reakcja na niepokojące objawy daje szansę na poprawę rokowania. Do tego konieczna jest dobra edukacja społeczeństwa o zagrożeniach, jakie niesie ze sobą Neisseria meningitidis.

FAQ

Źródła:

1. Szczeklik A., Gajewski P. (red.), Interna Szczeklika 2023, Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, Kraków, 2023
2. Augustynowicz E., Skoczyńska A., Szczepionka przeciw meningokokom, https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/meningokoki/, [dostęp: 26.08.2025 r.]
3. Invasive meningococcal disease. Annual Epidemiological Report for 2017, ECDC, https://www.ecdc.europa.eu/sites/default/files/documents/AER_for_2017-invasive-meningococcal-disease.pdf, [dostęp: 26.08.2025 r.]
4. Ashong D., Hall W.A., Rausch-Phung E.A., Meningococcal Disease (Neisseria meningitidis Infection), StatPearls Publishing LLC. 2025, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK549849/, [dostęp: 26.08.2025 r.]
5. Program Szczepień Ochronnych w 2025 roku, https://szczepienia.pzh.gov.pl/kalendarz-szczepien-2025/, [dostęp: 26.08.2025 r.]
6. Cianciara J., Juszczyk J., Choroby zakaźne i pasożytnicze, Wydawnictwo Czelej Sp. z. o.o., Lublin, 2007