Polio (choroba Heinego-Medina) – przyczyny, objawy, leczenie i profilaktyka

Przypuszcza się, że zachorowania na polio (inaczej chorobę Heinego-Medina) zdarzały się już tysiące lat temu. W XX wieku doszło nawet do wybuchu pandemii, która zapoczątkowała program masowych szczepień. Pozwoliły one na niemal całkowite wyeliminowanie choroby. Jednak zdarzają się jeszcze miejsca, gdzie stanowi ona poważne zagrożenie dla zdrowia. Osoby niezaszczepione, które podróżują do tych rejonów, powinny wiedzieć, że polio może powodować nieodwracalne powikłania (w tym trwałe kalectwo). Jak się przed nimi uchronić i jakie objawy są alarmujące? Przeczytaj nasz artykuł, aby poznać najważniejsze informacje o chorobie Heinego-Medina.

Co to jest polio (choroba Heinego-Medina)?

Polio występuje również pod innymi nazwami, takimi jak: porażenie dziecięce, nagminne zapalenie rogów przednich rdzenia kręgowego czy choroba Heinego-Medina. Jest to ostra choroba zakaźna wywołana przez 3 typy wirusów, które należą do rodziny enterowirusów. Może prowadzić do groźnych powikłań – w ciężkich przypadkach powoduje trwałe kalectwo.

Do XIX wieku polio występowało bardzo rzadko. Jednak od czasów pandemii pojawia się powszechnie w populacjach nieszczepionych, dlatego Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) rozpoczęła globalny program eradykacji choroby. Wprowadzenie masowych szczepień przeciw polio pozwoliło na znaczne zmniejszenie zachorowalności, ale problem nie zniknął. Wciąż zdarzają się przypadki zachorowań wśród osób nieszczepionych.

Liczba przypadków zakażeń dzikim wirusem polio spadła o ponad 99% od 1988 roku (z około 350 000 przypadków w ponad 125 krajach endemicznych do 6 zgłoszonych przypadków w 2021 roku). Spośród trzech szczepów dzikiego wirusa polio (typ 1, typ 2 i typ 3), wirus typu 2 został wyeliminowany w 1999 roku, a wirus typu 3 w 2020 roku. Obecnie endemiczne zachorowania wywołane dzikim wirusem polio typu 1 występują tylko w dwóch krajach: Pakistanie i Afganistanie.

Czy polio jest zaraźliwe?

Polio należy do chorób zakaźnych. Jest bardzo zaraźliwe i łatwo przenosi się z jednej osoby na drugą. Nazywane jest „chorobą brudnych rąk”, ponieważ wirusy, które je wywołują, przenoszą się poprzez brudne ręce, skażony pokarm, wodę czy naczynia. 

Choroba Heinego-Medina – dziedziczenie

Czy choroba Heinego-Medina jest dziedziczna? Nie, należy ona do schorzeń zakaźnych i nie jest dziedziczona. 

Kto jest najbardziej narażony na zachorowanie?

Najbardziej narażone na zachorowanie są osoby niezaszczepione – szczególnie dzieci poniżej 5. roku życia. Większe ryzyko występuje też u osób, które mieszkają w miejscach o wysokiej gęstości populacyjnej, złych warunkach sanitarnych i słabym dostępie do opieki medycznej.

Choroba Heinego-Medina w Polsce

W Polsce epidemia polio była poważnym problem w latach 50. XX wieku. W 1958 roku odnotowano ponad 6000 przypadków zachorowań, z czego niemal 350 było śmiertelnych. 

Obecna sytuacja wygląda znacznie lepiej i wydaje się opanowana, dzięki programowi masowych szczepień przeprowadzonemu w latach 1959-1960. Ciekawostką jest, że stosowano wtedy doustną szczepionkę OPV, która została opracowana przez polskiego wirusologa – Hilarego Koprowskiego. Na ten moment Afganistan i Pakistan to jedyne kraje na świecie, w których można zachorować na polio w wyniku zakażenia dziką odmianą wirusa.

Jaki jest przebieg choroby Heinego-Medina, jak długo się rozwija?

Od momentu kontaktu z wirusem polio do wystąpienia objawów upływają średnio 9-12 dni. Jest to tzw. okres wylęgania, po którym pojawiają się pierwsze objawy. Jednak większość osób zakażonych wirusem polio nie ma żadnych objawów.

U około 5% obserwuje się łagodną postać choroby (tzw. poronne polio), które daje mało charakterystyczne, grypopodobne objawy. Jeszcze mniejszy odsetek (mniej niż 1%) doświadcza porażenia mięśni szkieletowych.

Sprawdź popularne kategorie

Choroba Heinego-Medina – przyczyny

Przyczyną choroby Heinego-Medina jest jeden z trzech szczepów wirusa polio (typ 1, typ 2 lub typ 3), które zostały wyizolowane już w 1948 roku przez Jonasa Salka. Obecnie wiadomo, że przenoszą się one głównie drogą fekalno-oralną poprzez spożycie skażonej wody lub żywności.

Po dostaniu się do organizmu wirusy polio replikują się w nabłonku jelit, następnie zajmują okoliczne węzły chłonne i przedostają się do krwi – jest to wiremia pierwotna. U części osób może wystąpić nasilona wiremia wtórna, podczas której wirusy rozprzestrzeniają się po całym organizmie i mogą zakażać neurony ruchowe rogów przednich rdzenia przedłużonego, rdzenia kręgowego i mostu.

Polio – objawy

Objawy polio nie pojawiają się u wszystkich osób zakażonych wirusem polio. Większość przypadków (około 70%) ma bezobjawowy przebieg. 

Jeśli już występują jakieś objawy, zazwyczaj mają łagodny charakter. Mówi się wtedy o polio poronnym, czyli nieswoistej chorobie gorączkowej, która objawia się m.in.:

• Niewysoką gorączką
• Bólami brzucha
• Ogólnym osłabieniem
• Wymiotami
• Brakiem apetytu

W przebiegu choroby Heinego-Medina może dojść również do zajęcia ośrodkowego układu nerwowego, co objawia się sztywnością karku, bólami głowy i zaburzeniami świadomości. U mniej niż 1% osób zakażonych występuje porażenie mięśni szkieletowych, które daje objawy pod postacią przeczulicy, bolesności mięśni i parestezji, czyli nieprzyjemnych doznań czuciowych (np. pieczenia, mrowienia, drętwienia). Polio jest rzadką przyczyną tetraplegii (paraliżu 4 kończyn).

Diagnostyka polio

Lekarz może podejrzewać polio, jeśli pacjent nie szczepił się przeciw chorobie Heinego-Medina i podróżował do rejonów endemicznych. Na zakażenie wirusem polio wskazują też objawy, takie jak m.in. asymetryczne porażenie wiotkie ze zmniejszonym napięciem mięśni. Jednak do postawienia ostatecznej diagnozy potrzebne są badania laboratoryjne, do których pobiera się próbki płynu mózgowo-rdzeniowego, kału lub wymaz z gardła.

W przypadku podejrzenia polio należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza podstawowej opieki zdrowotnej, ponieważ może być konieczne leczenie szpitalne. Ponadto każdy przypadek zakażenia polio powinien być zgłoszony do powiatowej stacji sanitarno-epidemiologicznej.

Choroba Heinego-Medina – leczenie

Leczenie polio opiera się przede wszystkim na odpoczynku, wyrównaniu zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej i zaburzeń krzepnięcia. W przypadku dolegliwości bólowych stosuje się również leki przeciwbólowe. Z kolei chorym z gorączką pomagają leki przeciwgorączkowe – u najmłodszych pacjentów mogą być to leki przeciwgorączkowe dla dzieci w postaci syropu.

W rzadkich przypadkach choroba powoduje długotrwałe unieruchomienie, które wymaga profilaktyki choroby zakrzepowo-żylnej i gimnastyki oddechowej. Jeśli u chorego pojawiły się objawy ze strony ośrodkowego układu nerwowego, można wdrożyć także neurorehabilitację, która pomaga przywrócić maksymalną sprawność. Działanie wspomagające w tym zakresie mają również preparaty na pamięć i koncentrację.

Możliwe powikłania polio

Objawy zakażenia wirusem polio zazwyczaj ustępują samoistnie w ciągu kilku dni i nie powodują powikłań. Inaczej jest w przypadku, gdy dojdzie do zajęcia ośrodkowego układu nerwowego.

Najgroźniejsze, nieodwracalne powikłania choroby Heinego-Medina wynikają z uszkodzenia komórek motorycznych rogów przednich rdzenia kręgowego oraz nerwów czaszkowych. Mogą prowadzić one do trwałych porażeń mięśni, w tym mięśni oddechowych.

U chorych unieruchomionych lub mających upośledzoną wentylację płuc, pojawiają się również wtórne powikłania. Obejmują one zastoinowe zapalenie płuc i niewydolność oddechową. Większe ryzyko ich wystąpienia obserwuje się m.in. w przypadku ciąży i zaburzeń odporności.

Choroba Heinego-Medina – profilaktyka

Na pytanie o to, jakie szczepienia są obowiązkowe w Polsce, można wymienić to, które chroni przed polio. Przyjęcie szczepionki na polio jest podstawowym elementem profilaktyki. Zgodnie z kalendarzem szczepień ochronnych szczepionkę na polio podaje się w 3 dawkach (3-4, 5-6 i 16/18 miesiącu życia). Z kolei dawkę przypominającą należy przyjąć w 6. roku życia. Profilaktyka polio obejmuje również przestrzeganie zasad higieny i unikanie spożywania pokarmów czy picia wody z nieznanych źródeł. 

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Poniżej przedstawiono odpowiedzi na najczęstsze pytania dotyczące polio.

Polio – podsumowanie

Polio to choroba, którą udało się wyeliminować w Europie. Co nie oznacza, że nie stanowi żadnego zagrożenia. Narażone na zachorowanie są osoby, które nie przyjęły szczepionki i podróżują w rejony endemiczne. Podróżujący w takie miejsca powinni pomyśleć o szczepieniu ochronnym, ponieważ choroba Heinego-Medina może prowadzić do nieodwracalnych powikłań.

Źródła:

1. https://www.mp.pl/pacjent/choroby-zakazne/choroby/zakazenia-wirusowe/160603,polio-choroba-heinego-medina-poliomyelitis [dostęp: 26.08.2025]
2. https://vaccination-info.europa.eu/pl/polio#:~:text=Jak%20mo%C5%BCna%20zarazi%C4%87%20si%C4%99%20polio?%20Polio%20jest,aerozole%20oddechowe%20pochodz%C4%85ce%20z%20gard%C5%82a%20zaka%C5%BConej%20osoby [dostęp: 26.08.2025]
3. https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/poliomyelitis/ [dostęp: 26.08.2025]
4. https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/poliomyelitis-choroba-przed-ktora-chronia-szczepienia [dostęp: 26.08.2025]