Toksoplazmoza w ciąży: objawy, leczenie, wyniki badań

Infekcja u kobiety w ciąży może mieć wpływ na zdrowie nie tylko przyszłej matki, ale także jej nienarodzonego dziecka. Niektóre choroby zakaźne są ściśle monitorowane w trakcie ciąży. Jedną z takich chorób jest toksoplazmoza. Z artykułu dowiesz się, dlaczego toksoplazmoza jest groźna dla płodu oraz jak interpretować badania na toksoplazmozę wykonywane u kobiet w ciąży.

Z tego artykułu dowiesz się:

• czym jest toksoplazmoza, jak dochodzi do zakażenia i dlaczego stanowi zagrożenie w ciąży,
• jakie są objawy i możliwe konsekwencje toksoplazmozy dla matki oraz płodu,
• jak zmniejszyć ryzyko zakażenia w czasie ciąży.

Czym jest toksoplazmoza?

Toksoplazmoza jest chorobą pasożytniczą wywoływaną przez pierwotniaka Toxoplasma gondii. Po raz pierwszy drobnoustrój ten wykryto na początku XX wieku, a w 1937 roku opisano pierwszy przypadek toksoplazmozy wrodzonej u ludzi.

Toksoplazmoza jest jedną z najbardziej rozpowszechnionych chorób odzwierzęcych i występuje na całym świecie. Współczynnik zapadalności na toksoplazmozę wrodzoną w skali całego świata wynosi 1,5/1000 żywo urodzonych dzieci. W 2024 roku odnotowano 12 przypadków toksoplazmozy wrodzonej w Polsce. Szacuje się, że około połowa kobiet ciężarnych w Polsce chorowała w przeszłości na toksoplazmozę.

Sprawdź popularne kategorie

Toksoplazmoza – jak dochodzi do zakażenia?

T. gondii ma złożony cykl życiowy. Występuje w trzech postaciach rozwojowych: tachyzoit, cysta tkankowa (bradyzoit), oocysta. Do zakażenia może dojść na kilka sposobów.

1. Droga pokarmowa:
   • zakażenie poprzez spożycie surowego lub niedogotowanego mięsa (głównie wieprzowina, wołowina i baranina) zawierającego cysty tkankowe;
   • zakażenie poprzez połknięcie oocyst – spożycie zanieczyszczonej odchodami zarażonego kota wody, owoców i warzyw oraz brudne ręce po kontakcie z ziemią lub kocimi odchodami.
2. Zakażenie w wyniku transfuzji krwi, przeszczepu zakażonych narządów oraz pracy z zainfekowanym materiałem laboratoryjnym – czynnikiem zakaźnym są tachyzoity T. gondii.
3. Droga przezłożyskowa – przeniesienia zakażenia na płód przez łożysko.

Toksoplazmoza w ciąży – ryzyko zakażenia płodu

Do przeniesienia zakażenia na płód dochodzi niemal wyłącznie w przypadku pierwotnego zarażenia ciężarnej. Przebycie zarażenia pierwotniakiem Toxoplasma gondii przed ciążą stymuluje wytworzenie odporności na pasożyta. U kobiet, które zmagają się z ciężkim upośledzeniem odporności, może dojść do reaktywacji pasożyta i przeniesienia zakażenia na płód (toksoplazmoza reaktywna w ciąży).

Pierwotna infekcja T. gondii w ciąży stanowi poważne zagrożenie dla płodu, nawet jeśli u ciężarnej przebieg zakażenia jest bez- lub skąpoobjawowy.

Objawy i przebieg zakażenia toksoplazmozą w ciąży

U kobiet ze sprawnie działającym układem odpornościowym toksoplazmoza ma przebieg bezobjawowy lub skąpoobjawowy i nie prowadzi do powikłań. Jeśli jednak w trakcie ciąży dojdzie do pierwotnego zakażenia tym pierwotniakiem, infekcja może przenieść się na płód, co ma poważne konsekwencje dla jego zdrowia.

Toksoplazmoza w ciąży – objawy u ciężarnej

U kobiety ciężarnej mogą być obecne następujące postaci zakażenia:

1. Postać węzłowa – Jest to najczęstsza postać toksoplazmozy u ogólnie zdrowych kobiet ciężarnych. Głównym objawem jest powiększenie węzłów chłonnych. Zakażeniu może ulec każdy węzeł chłonny, ale najczęściej zajęte są węzły szyjne wzdłuż tylnego brzegu mięśnia mostkowo-obojczykowo-sutkowego, karkowe i potyliczne. Rzadko może występować uogólniona limfadenopatia (uogólnione powiększenie węzłów chłonnych. Węzły są powiększone, tkliwe i nie ropieją. Z czasem przestają boleć. Postaci węzłowej mogą towarzyszyć objawy grypopodobne. Choroba ma charakter samoograniczający się – zakażenie ustępuje samo w przeciągu kilku tygodniu lub miesięcy.
2. Postać oczna – Występuje często u osób z zaburzeniami odporności. Ma postać zapalenia siatkówki i naczyniówki. Możliwe są powikłania prowadzące nawet do niedowidzenia lub ślepoty.
3. Postać uogólniona – Niemalże nie występuje u osób z prawidłowo funkcjonującym układem odpornościowym. Najczęściej występuje u osób znajdujących się w immunosupresji. Występują objawy związane z zajęciem jednego lub kilku narządów wewnętrznych (np. zapalenie wątroby, płuc, serca). Może zaatakować także ośrodkowy układ nerwowy i prowadzić do zapalenia mózgu, opon mózgowo-rdzeniowych, rdzenia kręgowego oraz do zapalenia wielonerwowego. Toksoplazmoza narządu wewnętrznego jest chorobą wskaźnikową AIDS.

Po pierwotnym zakażeniu pasożyt przechodzi w fazę utajoną i utrzymuje się przez całe życie w ciele człowieka. Utajone cysty tkankowe mogą reaktywować się u osób z głębokim upośledzeniem odporności.

Toksoplazmoza w ciąży – objawy u płodu

Toksoplazmoza jest poważnym zagrożeniem dla zdrowia płodu. Do przeniesienia zakażenia na płód dochodzi niemalże wyłącznie w trakcie pierwotnej infekcji u przyszłej matki (zakażenie w ciąży lub na krótko przed zapłodnieniem).

Przebieg toksoplazmozy wrodzonej jest bardzo zróżnicowany – od bezobjawowego do ciężkich, wielonarządowych uszkodzeń. Konsekwencje zakażeniem T. gondii zależą od okresu ciąży, w którym dochodzi do infekcji.

Nieleczona toksoplazmoza (także ta przebiegająca bezobjawowo) wykazuje tendencję do reaktywacji po kilku-kilkunastu latach – zwykle jako postać oczna.

Toksoplazmoza wrodzona daje powikłania w postaci triady Sabina-Pinkertona:

1. zapalenie siatkówki i naczyniówki oka,
2. wodogłowie lub małogłowie,
3. zwapnienia śródmózgowe.

Pozostałe objawy i problemy stwierdzane u noworodków, niemowląt i dzieci z toksoplazmozą wrodzoną to:

• niska masa urodzeniowa,
• powiększenie wątroby i śledziony,
• żółtaczka,
• obrzęki,
• zmiany skórne,
• uogólnione powiększenie węzłów chłonnych,
• śródmiąższowe zapalenie płuc,
• zaburzenia słuchu,
• niedokrwistość i małopłytkowość,
• upośledzenie umysłowe.

Badania – IgG i IgM w ciąży

Wykonywane u kobiet ciężarnych badania serologiczne, polegające na oznaczeniu poziomu przeciwciał IgM i IgG przeciwko T. gondii, służą ocenie, czy kobieta jest zarażona pierwotniakiem i czy istnieje ryzyko zakażenia płodu. Badanie jest wykonywane na początku pierwszego trymestru i powtarzane według określonego indywidualnie schematu. Jeśli pierwsze badanie jest ujemne (brak przeciwciał IgM i IgG przeciwko T. gondii) zalecane jest powtarzanie testu w każdym trymestrze. Oznaczenie przeciwciał zalecane jest także kobietom przed planowaną ciążą.

W zakażeniu T. gondii jako pierwsze obecne są przeciwciała IgA i IgM. Przeciwciała IgM pojawiają się po około 7 dniach inwazji i mogą utrzymywać się przez wiele lat, ale zwykle zanikają po kilku miesiącach. Przeciwciała IgG pojawiają się po przeciwciałach IgM i utrzymują się przez całe życie.

Oto możliwe kombinacje wyników oznaczania przeciwciał IgM i IgG w diagnostyce toksoplazmozy u kobiet ciężarnych:

Niezwykle istotne jest wykonywanie powtórnych badań w tym samym laboratorium referencyjnym, co umożliwia jak najlepszą weryfikację próbek krwi.

W razie dodatniego wyniku oznaczenia przeciwciał z obecnymi IgM i IgG przeciwko T. gondii należy oznaczyć awidność przeciwciał IgG, czyli ich siłę wiązania z antygenem. Wysoka awidność przeciwciał IgG wskazuje, że zakażenie miało miejsce około 3-4 miesiące temu.

W przypadku ostrej fazy zakażenia u ciężarnych może paść decyzja o diagnostyce prenatalnej zakażenia u płodu. W tym celu wykonuje się amniopunkcję i pobiera do badania płyn owodniowy. Ujemny wynik testów płynu owodniowego analizowanego u kobiety ciężarnej z potwierdzonym zakażeniem nie wyklucza zakażenia u płodu.

Toksoplazmoza w ciąży – leczenie

Jak najszybsze rozpoczęcie leczenia u kobiet z zakażeniem T. gondii może pomóc w zapobieganiu przeniesienia pasożyta na płód. Postępowanie lecznicze różni się w zależności od zaawansowania ciąży.

W przypadku zakażenia u kobiety ciężarnej potwierdzonego do 14 tygodnia ciąży zalecane jest natychmiastowe podawania leku spiramycyny. Amniopunkcję i pobranie płynu owodniowego wykonuje się >18 tygodnia ciąży, 4 tygodnie po przewidywanym okresie zarażenia ciężarnej. Przy ujemnym wyniku w kierunku zakażenia oraz prawidłowym wyniku USG płodu kontynuuje się leczenie spiramycyną. Jeśli wynik badania płynu owodniowego jest dodatni lub USG płodu wykazuje nieprawidłowości, zleca się zmianę leczenia na pirymetaminę w skojarzeniu z sulfadiazyną.

Jeśli ostre zakażenie u kobiety ciężarnej występuje po 14 tygodniu ciąży, natychmiast decyduje się i podawaniu pirymetaminy i sulfadiazyny, a pobranie płynu owodniowego planuje się na okres >18 tygodnia ciąży. W razie ujemnego wyniku badania płynu owodniowego i prawidłowego USG płodu zalecana jest zmiana leczenia na spiramycynę. Jeśli wyniki badania są dodatnie lub USG płodu wykazuje nieprawidłowości, kontynuuje się pierwotnie wprowadzone leczenie pirymetaminą w skojarzeniu z sulfadiazyną.

Jak zmniejszyć ryzyko zakażenia toksoplazmozą?

Kobiety, które przed ciążą nie chorowały na toksoplazmozę, powinny rygorystycznie przestrzegać zasad ochrony przed zakażeniem. Czego nie robić w ciąży, czego nie jeść w ciąży i jakie działania profilaktyczne wprowadzić, jeśli jest się w grupie ryzyka pierwotnego zakażenia T. gondii?

• Nie należy spożywać surowego lub niedogotowanego mięsa oraz półsurowych wędlin oraz niepasteryzowanego mleka oraz dokładnie myć ręce i narzędzia kuchenne (np. deski do krojenia, noże) po kontakcie z tymi produktami.
• Należy dokładnie myć owoce i warzywa przed spożyciem.
• Zakładaj rękawiczki ochronne do pracy w ogrodzie oraz dokładnie myj ręce po kontakcie z ziemią lub piaskiem.
• Jeśli masz kota, w miarę możliwości obowiązki nad sprzątaniem kuwety powinna przejąć inna osoba. Należy dokładnie myć ręce po kontakcie z kotem i przedmiotami zanieczyszczonymi jego odchodami.

Podsumowanie

Toksoplazmoza w ciąży może stanowić zagrożenie dla rozwijającego się płodu. Zalecane przed ciążą i w jej trakcie badania serologiczne mają na celu ustalenie obecności świeżego lub przebytego w przeszłości zakażenia u matki oraz pozwalają na ocenę ryzyka transmisji infekcji na płód. W razie konieczności prowadzone jest leczenie zakażenia jeszcze w ciąży, a po porodzie dziecko powinno zostać poddane opiece specjalistycznej. W przypadku kobiet, które przed ciążą nie miały kontaktu z T. gondii kluczową rolę odgrywa profilaktyka zakażenia, która zmniejsza ryzyko zachorowania matki i płodu.

Źródła:

1. Kacprzak E., Paul M., Toksoplazmoza, https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.18.4.1., [dostęp: 13.12.2025 r.]
2. Markowska A., Połczyńska-Kaniak E., Toksoplazmoza a ciąża, Ginekologia po Dyplomie, 05.2010, https://podyplomie.pl/publish/system/articles/pdfarticles/000/013/102/original/24-31.pdf?1472468776, [dostęp: 13.12.2025 r.]
3. Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2024 roku, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH - Państwowy Instytut Badawczy Zakład Epidemiologii Chorób Zakaźnych i Nadzoru, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH - Państwowy Instytut Badawczy Zakład Epidemiologii Chorób Zakazźych i Nadzoru, Warszawa 2025, https://wwwold.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld/2024/Ch_2024.pdf, [dostęp: 1.12.2025 r.]
4. Mangat R., Madireddy S., Toxoplasmosis, StatPearls Publishing LLC, 2025, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK563286/, [dostęp: 13.12.2025 r.]
5. Kota A.S., Shabbir N., Congenital Toxoplasmosis, StatPearls Publishing LLC, 2025, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK545228/, [dostęp: 13.12.2025 r.]
6. Achille C., Auriti C., Bollani L., De Rose D.U., Garofoli F., Meroni V., Salvatori G., Tzialla C., Congenital Toxoplasmosis: The State of the Art., Frontiers in Pediatrics, 07.2022, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9301253/, [dostęp: 13.12.2025 r.]
7. Kawalec W., Grenda R., Kulus M., Pediatria, wyd.II, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa, 2018
8. Cianciara J., Juszczyk J., Choroby zakaźne i pasożytnicze, Wydawnictwo Czelej Sp. z. o.o., Lublin, 2007