Najczęstsze choroby autoimmunologiczne – jak rozpoznać dysfunkcje układu autoimmunologicznego?

Układ immunologiczny (odpornościowy) to złożona sieć narządów, tkanek i komórek, której celem jest ochrona organizmu przed patogenami chorobotwórczymi, złymi czynnikami środowiskowymi (np. alergeny) oraz komórkami nowotworowymi. Jego najważniejszym zadaniem jest odróżnienie wrogich czynników od własnych komórek. Jeśli ten mechanizm zawodzi, może dojść do rozwoju chorób autoimmunologicznych.

Czym są choroby autoimmunologiczne?

Prawidłowo działający układ odpornościowy chroni organizm przed szkodliwymi substancjami, patogenami, toksynami i komórkami nowotworowymi. Posiada on mechanizmy rozpoznające zagrożenie dla homeostazy organizmu i jednocześnie potrafi je różnicować z prawidłowymi własnymi komórkami i tkankami. Działając za pośrednictwem komórek odpornościowych i przeciwciał, neutralizuje wroga.

Jeśli układ odpornościowy nie działa prawidłowo i błędnie rozpoznaje własne struktury jako obce, dochodzi do rozwoju chorób autoimmunologicznych (chorób z autoagresji). Nieprawidłowa odpowiedź immunologiczna skierowana przeciwko własnym komórkom i tkankom jest przyczyną przewlekłych stanów zapalnych, uszkodzenia ciała oraz wystąpienia szerokiego spektrum objawów chorobowych.

Istnieje ponad 80 różnych chorób autoimmunologicznych. Są one powszechne i dotyczą osób w każdym wieku. Szacuje się, że występują u 5-10% ludzi. Według statystyk kobiety chorują częściej niż mężczyźni.

Najpopularniejsze choroby autoimmunologiczne to m.in.:

• choroby tarczycy – choroba Hashimoto, choroba Gravesa-Basedowa,
• nieswoiste zapalenia jelit – choroba Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego,
• choroby skóry – łuszczyca, bielactwo, łysienie plackowate,
• choroby układu nerwowego – miastenia, stwardnienie rozsiane,
• układowe choroby tkanki łącznej – reumatoidalne zapalenie stawów (RZS), toczeń rumieniowaty układowy, twardzina układowa, zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa, łuszczycowe zapalenie stawów, zespół Sjögrena,
• celiakia,
• sarkoidoza,
• cukrzyca typu 1.

Lista chorób jest o wiele dłuższa. Inne rzadkie choroby autoimmunologiczne to np. zespół Goodpasture'a i autoimmunologiczny zespół niedoczynności wielogruczołowej.

Co wywołuje choroby autoimmunologiczne?

Jak dotąd nie ustalono dokładnie, co sprawia, że układ odpornościowy przestaje działać tak, jak powinien i atakuje prawidłowe tkanki i komórki organizmu. Współczesna nauka nie jest w stanie z pewnością określić, skąd się biorą choroby autoimmunologiczne. Uważa się, że te schorzenia rozwijają się pod wpływem czynników środowiskowych u osób predysponowanych genetycznie.

Co może zwiększać ryzyko zachorowania na choroby z autoagresji?

• zakażenia wirusowe i bakteryjne,
• palenie papierosów,
• ekspozycja na promieniowanie słoneczne,
• kontakt z farbami do włosów i rozpuszczalnikami organicznymi,
• dieta i zaburzenia składu mikroflory jelitowej,
• przyjmowanie niektórych leków,
• narażenie na stres.

Czy choroby autoimmunologiczne są dziedziczne?

Czynniki genetyczne odgrywają bardzo ważną rolę w rozwoju chorób autoimmunologicznych. Osoby, u których w rodzinie występują schorzenia z autoagresji, są bardziej podatne na te choroby niż osoby bez historii rodzinnej chorób autoimmunologicznych. To, że u Twoich rodziców czy rodzeństwa występują schorzenia z tej grupy, nie oznacza, że Ciebie z pewnością też będzie dotyczył ten problem. Dziedziczona jest predyspozycja do zachorowania, a nie sama choroba.

Jakie są najczęstsze objawy chorób autoimmunologicznych?

Choroby autoimmunologiczne są bardzo szeroką grupą schorzeń. Przez to, że mogą dotyczyć różnych narządów i tkanek, mogą także dawać bardzo zróżnicowane objawy. Nasienie objawów również bywa zróżnicowane – od sprawiających niewielki dyskomfort po całkowicie uniemożliwiające codzienne funkcjonowanie.

Charakterystyczne dla chorób z autoagresji jest występowanie zapalenia związanego z nieprawidłowym atakiem komórek i obecnością przeciwciał odpornościowych skierowanych przeciwko zdrowym tkankom. Objawem zapalenia jest zmęczenie, gorączka i stan podgorączkowy, ból i wzmożone ucieplenie danej okolicy ciała (np. stawu).

Ogólne objawy towarzyszące wielu chorobom autoimmunologicznych to:

• długotrwałe zmęczenie i osłabienie,
• bóle stawowe i mięśniowe,
• niezamierzona utrata masy ciała lub niezamierzony przyrost masy ciała.

Poszczególne schorzenia z autoagresji dają z czasem objawy, które są bardziej charakterystyczne dla danego narządu. Przykładowo, w nieswoistych zapaleniach jelit pojawiają się krwiste biegunki, w zespole Sjögrena – suchość oka i jamy ustnej, a w łuszczycy – charakterystyczne zmiany skórne.

Jak się diagnozuje choroby autoimmunologiczne?

Każde niepokojące Cię objawy powinny zostać skonsultowane z lekarzem. Kto leczy choroby autoimmunologiczne i je diagnozuje? Ze względu na złożoność objawów oraz ilość narządów i układów, które mogą zostać objęte chorobą, warto najpierw zgłosić się do lekarza pierwszego kontaktu. Na podstawie przeprowadzonego wywiadu i zleconych badań może on pokierować Cię dalej do innych specjalistów, np. do dermatologa w przypadku podejrzenia łuszczycy albo do reumatologa w przypadku podejrzenia reumatoidalnego zapalenia stawów.

Podstawowe badania, które może zlecić lekarz pierwszego kontaktu, to:

• morfologia krwi z rozmazem,
• OB,
• CRP,
• ocena funkcji tarczycy i USG tarczycy,
• glikemia,
• badanie ogólne moczu,
• badania RTG układu kostnego.

Bardziej zaawansowane badania obejmują ocenę poziomu przeciwciałcharakterystycznych dla chorób autoimmunologicznych. Są to m.in.:

• przeciwciała przeciw cyklicznemu cytrulinowanemu peptydowi (anty-CCP), 
• przeciwciała przeciwko peroksydazie tarczycowej (anty-TPO),
• przeciwciała przeciwko tyreoglobulinie (anty-TG),
• przeciwciała przeciwjądrowe (ANA),
• przeciwciała przeciw cytoplazmie granulocytów obojętnochłonnych (ANCA).

Czy choroby autoimmunologiczne są uleczalne?

Choroby autoimmunologiczne są nieuleczalne. Jeśli zdiagnozowano u Ciebie chorobę o podłożu autoimmunologicznym, to zostanie ona z Tobą do końca życia. Współczesna medycyna pozwala na regulowanie przebiegu choroby i na walkę z dokuczliwymi objawami. Wiele chorób autoimmunologicznych, np. łuszczyca i choroby zapalne jelit, przebiega z okresami zaostrzeń i remisji (okresów wolnych od objawów).

Dlaczego nie można wyleczyć chorób autoimmunologicznych? Przede wszystkim z powodu tego, że nie są znane konkretne przyczyny chorób, co wyklucza możliwość leczenia przyczynowego. Nie można także całkowicie wyłączyć układu odpornościowego, ponieważ jest on potrzebny m.in. do walki z infekcjami.

Jak leczyć choroby autoimmunologiczne?

Jak zatrzymać choroby autoimmunologiczne, a precyzyjniej – jak spowalniać ich postęp i poprawiać komfort życia? Podstawą leczenia wielu schorzeń jest zmniejszanie stanu zapalnego toczącego się w organizmie oraz działanie immunosupresyjne (osłabiające lub hamujące układ odpornościowy). Służą do tego:

• niesteroidowe leki przeciwzapalne (NSLPZ/NLPZ),
• glikokortykosteroidy,
• leki immunosupresyjne, np. cyklosporyna, takrolimus, azatiopryna, mykofenolan mofetylu,
• leki biologiczne – skierowane przeciwko czynnikom wywołującym proces zapalny.

W przypadku niektórych chorób konieczne jest leczenie substytucyjne hormonami. Tak dzieje się w przypadku choroby Hashimoto, gdzie w wyniku procesów autoimmunizacyjnych dochodzi do uszkodzenia pęcherzyków tarczycy i do rozwoju niedoczynności narządu. Konieczne jest dożywotnie stosowanie lewotyroksyny w postaci tabletek. Inne przykłady chorób autoimmunologicznych, które są leczone substytucją hormonów, to m.in. choroba Addisona (przyjmowanie hormonów nadnerczy) oraz cukrzyca typu 1 (przyjmowanie insuliny).

Schorzenia autoimmunologiczne uszkadzające układ nerwowy, mięśniowy i kostno-stawowy często wymagają długotrwałej rehabilitacji oraz dożywotniej współpracy z fizjoterapeutami.

Autoimmunologiczne choroby jelit, czyli choroba Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego, mogą wymagać pilnych lub planowych interwencji chirurgicznych.

Dieta w chorobach autoimmunologicznych powinna być indywidualnie dopasowana do potrzeb pacjenta. W większości przypadków niezalecane są diety eliminacyjne. Wyjątkiem jest celiakia, gdzie z diety należy wyeliminować gluten. Warto czerpać z zasad diety śródziemnomorskiej, która oferuje zbilansowany sposób żywienia. Ma ona w sobie jednocześnie elementy diety przeciwzapalnej – wiele produktów spożywczych bogatych w kwasy omega 3, witaminę E, witaminę D i witaminę C.

Podsumowanie

Choroby autoimmunologiczne dotykają coraz większą część społeczeństwa. Ich diagnostyka nierzadko jest poważnym wyzwaniem dla współczesnej medycyny, a leczenie jest wieloletnie i wymaga zaangażowania pacjenta. Świadomość istnienia chorób z autoagresji może pomóc w łatwiejszym identyfikowaniu objawów i skłaniać osoby dotknięte dokuczliwymi dolegliwościami do szybszego kontaktu z lekarzem.

Źródła:

1. Szczeklik A., Gajewski P. (red.), Interna Szczeklika 2023, Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, Kraków, 2023
2. Abbas A.K., Lichtman A.H., Pillai S., Immunologia, Żeromski J. (red.wyd.pol.), Edra Urban & Partner, Wrocław, 2021
3. Gołąb J., Jakóbisiak M., Lasek W., Stokłosa T., Immunologia, Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa, 2017
4. Hussain Y., Khan H., Immunosuppressive Drugs, Encyclopedia of Infection and Immunity, 2022, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8987166/, [dostęp: 16.06.2025 r.]