Ospa wietrzna u dorosłych i dzieci – objawy, przyczyny, leczenie, powikłania i profilaktyka

Ospa wietrzna to wysoce zaraźliwa choroba, która jest jednym z najczęstszych schorzeń zakaźnych wieku dziecięcego. Jednak może pojawić się również u dorosłych – im starsza osoba, tym większe ryzyko ciężkiego przebiegu. Jak uchronić się przed zachorowaniem i co robić w przypadku wystąpienia niepokojących objawów? Przeczytaj artykuł, aby dowiedzieć się więcej na temat przyczyn, objawów, leczenia, powikłań i profilaktyki ospy wietrznej.

Ospa wietrzna – co to jest?

Ospa wietrzna to choroba wirusowa wywołana przez wirus ospy wietrznej i półpaśca (VZV) należący do rodziny Herpes. Ten sam drobnoustrój może powodować dwie różne choroby – pierwotne zakażenie prowadzi do rozwoju ospy wietrznej. Z kolei półpasiec jest wynikiem reaktywacji wirusa, który pozostaje w zwojach nerwowych po przebytej ospie.

Ospa wietrzna jest jedną z najczęstszych chorób zakaźnych wieku dziecięcego i dotyczy wyłącznie ludzi. Występuje na całym świecie, choć więcej zachorowań odnotowuje się w klimacie umiarkowanym. Szczyt zachorowań w Polsce przypada na zimę i wiosnę.

Czy ospa wietrzna jest śmiertelna?

W niektórych przypadkach ospa wietrzna prowadzi do ciężkich powikłań, które powodują śmierć. Jej przebieg jest różny – od łagodnego do bardzo ciężkiego z licznymi wykwitami, powiększeniem węzłów chłonnych i skazą krwotoczną.

Na 100 000 zachorowań śmiertelność wynosi 6,2 w przypadku niemowląt, 0,75 u dzieci do 15. roku życia, 3-4 w przypadku młodzieży i 25,2 u osób dorosłych w wieku 30-49 lat. Ryzyko ciężkich powikłań, które stanowią zagrożenie dla życia, rośnie wraz z wiekiem. 

Ile razy można zachorować na ospę wietrzną?

Przechorowanie ospy wietrznej daje trwałą odporność. Ponowne zachorowanie jest możliwe, ale zdarza się bardzo rzadko. Jednak należy wspomnieć, że po przebyciu ospy wietrznej wirus, który ją wywołał, pozostaje w postaci utajonej w zwojach nerwowych. Gdy dojdzie do osłabienia odporności, może uaktywnić się i wywołać półpaśca. Ryzyko zachorowanie na niego jest około 20 razy większe u osób, które chorowały na ospę wietrzną w pierwszych dwóch latach życia.

Przyczyny ospy wietrznej

Jest to choroba wywołana przez wirusa ospy wietrznej i półpaśca (VZV). Do zarażenia ospą wietrzną dochodzi głównie drogą kropelkową, a także poprzez bezpośredni kontakt z zanieczyszczonymi przedmiotami.

Możliwe jest również przeniesienie wirusa drogą wertykalną tj. z matki na płód. Zespół ospy wrodzonej dotyczy 1-3% noworodków matek, które zachorowały na ospę w ciąży – szczególnie w pierwszym trymestrze. 

Czy ospa wietrzna jest zaraźliwa?

Ospa wietrzna jest chorobą o bardzo wysokiej zakaźności, sięgającej nawet 90%. W Polsce co roku zgłaszanych jest około 160-190 tysięcy nowych zachorowań. Szacuje się, że w Europie ponad 90% dzieci choruje na ospę wietrzną przed 12. rokiem życia.

Sprawdź popularne kategorie

Jak wygląda ospa wietrzna? Objawy

Okres inkubacji wynosi średnio 12-14 dni. Po tym czasie pojawiają się pierwsze objawy ospy wietrznej, do których należą:

• Stan podgorączkowy,
• Zmęczenie,
• Utrata łaknienia,
• Bóle głowy,
• Objawy zakażenia górnych dróg oddechowych.

Jak wygląda przebieg choroby u dzieci i dorosłych? Po 1-2 dniach pojawiają się wykwity skórne. Początkowo mają postać plamek, potem grudek i pęcherzyków, a ostatecznie suchych strupków, które samoistnie odpadają. Charakterystyczne jest to, że na skórze chorego wciąż pojawiają się nowe zmiany, co sprawia, że widoczne są wykwity w różnych fazach rozwoju.

Zmiany skórne mogą obejmować całą skórę (w tym owłosioną skórę głowy), a także błony śluzowe. Towarzyszy im silny świąd, a w niektórych przypadkach również objawy, takie jak gorączka (zazwyczaj osiąga najwyższe wartości w okresie największego nasilenia zmian skórnych), ogólne zmęczenie i ból mięśni.

Ile trwa ospa wietrzna u dzieci, a ile u dorosłych?

Objawy ospy wietrznej u dzieci mają zazwyczaj łagodny charakter, a choroba trwa około 2 tygodni. Z kolei u osób dorosłych daje cięższe objawy, które mogą utrzymywać się przez dłuższy czas. Symptomy natomiast pozostają podobne. Częściej obserwuje się jednak powikłania, takie jak zapalenie opon mózgowych, stawów, nerek, wątroby czy mięśnia sercowego.

Diagnostyka ospy wietrznej

Rozpoznanie ospy wietrznej opiera się przede wszystkim na charakterystycznym obrazie klinicznym. Lekarz zwraca uwagę na zmiany skórne, a także zbiera wywiad dotyczący m.in. kontaktu z osobą zakażoną.

Diagnostyka laboratoryjna nie zawsze jest konieczna, ale lekarz może zlecić ją w przypadku nietypowego lub ciężkiego przebiegu choroby. W takich sytuacjach stosuje się m.in. testy immunoenzymatyczne wykrywające przeciwciała IgM i IgG, badanie metodą PCR w celu wykrycia materiału genetycznego wirusa czy izolację wirusa z płynu ze zmian skórnych pacjenta z wykorzystaniem hodowli tkankowej i oceny mikroskopowej przy pomocy immunofluorescencji.

Swędząca wysypka przy chorobach zakaźnych nie zawsze oznacza ospę, dlatego wymaga ona różnicowania z innymi schorzeniami (nie tylko zakaźnymi). Diagnostyka różnicowa obejmuje m.in. reakcje alergiczne, półpasiec, liszajec, pęcherzykową postać róży, rumień wielopostaciowy, zakażenia wirusem opryszczki i pęcherzyce noworodków.

Ospy wietrznej nie należy mylić też z małpią ospą, choć w obu przypadkach pojawiają się zmiany skórne. Małpia ospa jest chorobą odzwierzęcą, która oprócz wysypki objawia się m.in. bólami głowy, obrzękiem węzłów chłonnych i zmianami w jamie ustnej oraz obrębie narządów płciowych.

Do jakiego lekarza należy się udać przy podejrzeniu choroby?

Przy wystąpieniu objawów, które mogą wskazywać na ospę wietrzną, należy skontaktować się z lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej. W razie potrzeby kieruje on pacjenta do innych specjalistów.

Jak leczyć ospę wietrzną?

Leczenie ospy wietrznej opiera się przede wszystkim na łagodzeniu objawów. Wyjątkiem są ciężkie lub powikłane przypadki choroby.

Leczenie farmaceutyczne

Niepowikłane przypadki ospy wietrznej leczy się głównie objawowo. Pacjentowi podawane są leki przeciwgorączkowe (np. paracetamol) i przeciwświądowe. Jednak zaleca się unikanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych ze względu na ryzyko powikłań skórnych oraz kwasu acetylosalicylowego z uwagi na możliwość rozwoju zespołu Reye’a. 

W niektórych przypadkach lekarz może zdecydować również o podaniu acyklowiru. Jest on zalecany przede wszystkim u noworodków, osób z upośledzoną odpornością czy chorych z ciężkimi powikłaniami.

Istotnym elementem leczenia ospy wietrznej jest także stosowanie leków na ospę w postaci maści i właściwa pielęgnacja skóry. Na swędzące zmiany skórne można nakładać maści na uczulenie skórne, które pomagają złagodzić uciążliwy świąd. Przy czym należy unikać używania miejscowych preparatów o silnie wysuszającym działaniu.

Jakie są powikłania po ospie wietrznej?

Powikłania ospy wietrznej najczęściej obejmują nadkażenia bakteryjne zmian skórnych, wywołane głównie przez gronkowca złocistego lub paciorkowce grupy A. Do częstych powikłań należą również zapalenie płuc, oskrzeli, opłucnej czy ucha środkowego. 

Szczególnie niebezpieczne są powikłania neurologiczne, które pojawiają się częściej u młodzieży i dorosłych. Należą do nich zapalenie mózgu, móżdżku, opon mózgowo-rdzeniowych oraz rdzenia kręgowego. Opisywano również inne powikłania, takie jak:

• Zapalenie mięśnia sercowego, wątroby, nerek, stawów,
• Zaburzenia żołądkowo-jelitowe,
• Małopłytkowość.

Jednym z powikłań są także blizny po ospie u dzieci. Mogą utrzymywać się nawet do kilkunastu miesięcy po chorobie. 

Jak zapobiec ospie wietrznej?

Jak uchronić się przed ospą wietrzną? Najważniejszą rolę w profilaktyce zakażenia odgrywają szczepienia na ospę, które są szczególnie zalecane osobom z grup ryzyka oraz wszystkim, którzy nie chorowali na ospę wietrzną. Szczepienie zapewnia około 90% ochrony przed zachorowaniem, a w przypadku zakażenia zmniejsza ryzyko ciężkiego przebiegu choroby.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Poniżej znajdują się odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące ospy wietrznej.

Ospa wietrzna – podsumowanie

Ospa wietrzna to choroba wysoce zaraźliwa, która zwykle przebiega łagodnie u dzieci, ale u dorosłych może mieć ciężki przebieg. Po przechorowaniu najczęściej powstaje trwała odporność. Jednak należy pamiętać, że wirus, który spowodował ospę, przechodzi w stan utajenia. Gdy dojdzie do osłabienia odporności, może reaktywować się i doprowadzić do półpaśca. W związku z tym tak ważne jest dbanie o dobrą odporność i szybka reakcja na niepokojące objawy. 

Źródła:

1. Mierzejewska, Anna, and Anna Jung., Ospa wietrzna u dzieci, Pediatria i Medycyna Rodzinna 8.4 (2012): 329-334.
2. Wysoczański, Łukasz Konrad, et al., Ospa wietrzna i półpasiec u kobiet w ciąży i połogu, Varia Medica 3.3 (2019): 213-220.
3. https://podyplomie.pl/pediatria/36741,ospa-wietrzna-powiklania-i-profilaktyka#  [dostęp: 23.08.2025]
4. https://www.czytelniamedyczna.pl/538,ospa-wietrzna-choroba-o-nie-zawsze-lagodnym-przebiegu.html  [dostęp: 23.08.2025]
5. https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.18.1.6. [dostęp: 23.08.2025]