Zapalenie trzustki – objawy, przyczyny i leczenie

Zapalenie trzustki to poważna choroba, w której dochodzi do uszkodzenia narządu na skutek przedwczesnej aktywacji enzymów trawiennych. Może mieć nagły, ostry przebieg lub rozwijać się stopniowo przez lata, prowadząc do trwałych zmian w strukturze i funkcji trzustki.

O zapaleniu trzustki – w skrócie:

• Zapalenie trzustki powstaje w wyniku przedwczesnej aktywacji enzymów trawiennych, które zaczynają uszkadzać narząd.
• Choroba występuje w dwóch postaciach: ostrej (nagłej i potencjalnie odwracalnej) oraz przewlekłej, prowadzącej do trwałych zmian w trzustce.
• Najczęstsze przyczyny to kamica żółciowa i nadużywanie alkoholu.
• Typowe objawy to silny ból w nadbrzuszu promieniujący do pleców, nudności i wymioty.
• Leczenie zależy od postaci choroby i może obejmować hospitalizację, dietę oraz terapię enzymami trzustkowymi.

Co to jest zapalenie trzustki i jakie są jego rodzaje?

Zapalenie trzustki to choroba, w której dochodzi do przedwczesnej aktywacji enzymów trzustkowych wewnątrz narządu, prowadzącej do jego samotrawienia. W prawidłowych warunkach enzymy te są wydzielane w postaci nieaktywnej i ulegają aktywacji dopiero w jelicie cienkim. Gdy proces ten zostaje zaburzony, enzymy zaczynają trawić miąższ trzustki, uszkadzają ściany naczyń krwionośnych i okoliczne tkanki, wywołując silną reakcję zapalną organizmu.

Wyróżniamy 2 podstawowe rodzaje zapalenia trzustki:

• Ostre zapalenie trzustki (OZT) – nagły proces zapalny prowadzący do gwałtownego uszkodzenia narządu, które w większości przypadków jest odwracalne. Choroba może mieć przebieg łagodny (obrzękowy) lub ciężki (martwiczy) i w ciężkich postaciach stanowi zagrożenie życia, dlatego wymaga pilnej hospitalizacji.
• Przewlekłe zapalenie trzustki (PZT) – długotrwały, postępujący proces zapalny powodujący nieodwracalne zmiany w strukturze trzustki (włóknienie, zanik miąższu, zwapnienia) oraz stopniowe pogorszenie jej funkcji.

Jakie są najczęstsze przyczyny rozwoju stanu zapalnego trzustki?

Jest wiele czynników mogących przyczyniać się do wystąpienia ostrego i przewlekłego zapalenia trzustki.

Przyczyny ostrego zapalenia trzustki obejmuje:

• kamica żółciowa (ok. 40% przypadków) – jest to dominująca przyczyna, szczególnie u kobiet i osób z nadwagą,
• spożywanie alkoholu (ok. 40% przypadków) – najczęściej u mężczyzn, ryzyko rośnie wraz z ilością spożywanego alkoholu,
• przyczyny idiopatyczne (ok. 10% przypadków) – o nieustalonej etiologii,
• pozostałe przyczyny (ok. 10%) – związane np. z bardzo wysokim stężeniem triglicerydów we krwi (>1000 mg/dl), urazem jamy brzusznej, wadami wrodzone, powikłaniami po zabiegach endoskopowych, stosowanie niektórych leków oraz zakażenia wirusowe i bakteryjne.

Sprawdź popularne kategorie

Z kolei wśród przyczyn przewlekłego zapalenia trzustki wymienia się:

• nadużywanie alkoholu (ok. 60-85% zachorowań),
• palenie tytoniu,
• niektóre leki i toksyny,
• podłoże autoimmunologiczne.

Jakie objawy i dolegliwości bólowe sugerują problemy z trzustką?

W przypadku ostrego i przewlekłego zapalenia trzustki pojawia się ból trzustki określany jako uporczywy i silny ból w nadbrzuszu, który trwa wiele godzin i często promieniuje do pleców (tzw. ból opasujący). Oprócz tego pojawiają się obfite nudności i wymioty, które nie przynoszą żadnej ulgi.

Pozostałe objawy ostrego zapalenia trzustki obejmują:

• gorączka, często przekraczająca 38,5°C,
• wzdęcie brzucha oraz zatrzymanie gazów i stolca,
• przyspieszone tętno (powyżej 90–100 uderzeń na minutę) i spadek ciśnienia,
• żółtaczka (zażółcenie skóry i białkówek oczu),
• żółty stolec tłuszczowy lub biegunka tłuszczowa, co świadczy o niewydolności narządu.

Oprócz tego zapaleniu trzustki towarzyszy zespół złego wchłaniania, który objawia się utratą masy ciała i niedoborami witamin A, D, E i K.

W jaki sposób diagnozuje się zapalenie trzustki?

Lekarz stawia diagnozę zapalenia trzustki na podstawie:

• objawów, 
• aktywności enzymów trzustkowych (amylazy lub lipazy) we krwi przekraczających normę min. 3-krotnie,
• wyników badań obrazowych.

Jak zbadać trzustkę? W diagnostyce wykorzystuje się badania laboratoryjne z krwi oraz moczu, gdzie oznacza się lipazę i amylazę. We krwi monitoruje się również CRP (wskaźnik stanu zapalnego) oraz funkcje nerek i poziom glukozy.

Pomocne są również badania obrazowe trzustki. Jednak, czy zapalenie trzustki wyjdzie na USG? W badaniu tym mogą być widoczne zmiany mogące świadczyć o stanie zapalnym tego narządu, co skłanie w dalszej kolejności do wykonania tomografii komputerowej z kontrastem. Pomaga ono ocenić ciężkość zapalenia, w tym ocenić stopień martwicy tkanek trzustki.

Jak przebiega leczenie ostrego i przewlekłego zapalenia trzustki?

Jak leczyć zapalenie trzustki? Zależy to od postaci choroby.

W leczeniu powikłań OZT rozpoczyna się od metod najmniej inwazyjnych (antybiotykoterapia, drenaż przezskórny lub endoskopowy), a dopiero przy braku poprawy stosuje się metody chirurgiczne.

W stanach zapalnych tego narządu wykorzystuje się określone grupy preparatów, np.:

• leki na trzustkę – zawierają gotowe enzymy trawienne,
• leki przeciwbólowe – do łagodzenia bólu,
• leki i preparaty wspomagające układ pokarmowy – do łagodzenia np. wzdęć.

Jaka dieta jest zalecana w trakcie choroby i rekonwalescencji?

Odpowiednia dieta trzustkowa jest fundamentem powrotu do zdrowia. Dzieli się ona na 3 zasadnicze etapy:

• Etap I (ok. 1 miesiąca) – dieta ściśle lekkostrawna i niskotłuszczowa (ok. 40 g tłuszczu dziennie). Zaleca się białe, czerstwe pieczywo, chudy twaróg, gotowane chude mięso (drób, cielęcina) i przecierane warzywa.
• Etap II – stopniowe wprowadzanie większej ilości białka i tłuszczu (do ok. 50 g), przy zachowaniu technik gotowania na parze lub pieczenia w folii.
• Etap III – powrót do racjonalnego żywienia z trwałym ograniczeniem tłuszczów zwierzęcych na rzecz olejów roślinnych (oliwa z oliwek) i ryb morskich, które działają przeciwzapalnie.

W przewlekłym zapaleniu dieta musi być wysokokaloryczna (2500–3000 kcal), aby zapobiec wyniszczeniu, ale przy stałym ograniczeniu tłuszczu (ok. 50 g/dobę) i spożywaniu 5–6 małych posiłków dziennie.

Czy zapalenie trzustki powoduje trwałe powikłania zdrowotne?

Niestety, choroba ta może pozostawić po sobie trwałe ślady. Do najpoważniejszych należą:

• cukrzyca typu 3c – wynika ze zniszczenia komórek trzustki produkujących insulinę,
• niewydolność zewnątrzwydzielnicza trzustki – prowadząca do przewlekłych biegunek tłuszczowych i niedożywienia spowodowanych niedoborem enzymów trawiennych,
• torbiele rzekome i ropnie – zbiorniki płynu wymagające niekiedy drenażu,
• rak trzustki – PZT znacząco zwiększa ryzyko tego nowotworu (u ok. 4% chorych), co wymaga regularnych badań kontrolnych (TK lub rezonans).

Zapalenie trzustki – podsumowanie

Najczęstszymi przyczynami zapalenia trzustki są kamica żółciowa i nadużywanie alkoholu. Choroba objawia się silnym bólem w nadbrzuszu, często z towarzyszącymi nudnościami, wymiotami i gorączką. Rozpoznanie opiera się na badaniach laboratoryjnych i obrazowych, a ostra postać wymaga leczenia szpitalnego. W trakcie terapii i rekonwalescencji konieczna jest dieta oraz kontrola stanu zdrowia, w tym okresowe badania obrazowe i monitorowanie poziomu glukozy.

FAQ

Źródła:

1. Dąbrowski A., Ostre zapalenie trzustki, www.mp.pl/pacjent/zapalenie-trzustki, [dostęp: 17.02.2026 r.]
2. Jasik M., Ostre zapalenie trzustki, https://podyplomie.pl/wiedza/stany-nagle/284,ostre-zapalenie-trzustki, [dostęp: 17.02.2026 r.]
3. Szeliga J, Jagielski M, Sobocki J, et al. Diagnostic and therapeutic management of severe acute pancreatitis. Evidence based medicine (EBM) clinical practice guidelines. Wideochir Inne Tech Maloinwazyjne. 2025; 20: 1–29. doi:10.20452/wiitm.2025.17941
4. Kruszyna T., Ostre zapalenie trzustki – których leków unikać po chorobie?, https://www.mp.pl/pacjent/gastrologia/lista/60576, [dostęp: 17.02.2026 r.]
5. Dzieniszewski J., Ostre zapalenie trzustki – opieka nad pacjentem i postępowanie dietetyczne po opuszczeniu szpitala – cz. 1, https://ncez.pzh.gov.pl/choroba-a-dieta/ostre-zapalenie-trzustki-opieka-nad-pacjentem-i-postepowanie-dietetyczne-po-opuszczeniu-szpitala-cz-1/, [dostęp: 17.02.2026 r.]
6. Dzieniszewski J., Ostre zapalenie trzustki – czynniki predysponujące, https://ncez.pzh.gov.pl/choroba-a-dieta/ostre-zapalenie-trzustki-czynniki-predysponujace/, [dostęp 17.02.2026 r.]
7. Jurkowska G., Autoimmunologiczne zapalenie trzustki, https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.5.2.1., [dostęp: 17.02.2026 r.]
8. Jurkowska G., Przewlekłe zapalenie trzustki, https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.5.2, [dostęp: 17.02.2026 r.]
9. Wiercińska M., Przewlekłe zapalenie trzustki (PZT): przyczyny, objawy i leczenie, https://www.mp.pl/pacjent/gastrologia/choroby/trzustka/51048, [dostęp: 17.02.2026 r.]
10. Wolnicka K., Dieta w chorobach trzustki, www.mp.pl/pacjent/dieta/diety/diety_w_chorobach/71913, [dostęp: 17.02.2026 r.]
11. Mokrowiecka A., Rokowanie przy ostrym zapaleniu trzustki, https://www.mp.pl/pacjent/gastrologia/lista/96993, [dostęp: 17.02.2026 r.]