Ukąszenie owada: domowe sposoby na złagodzenie bólu

Ukąszenia owada wiosną i latem to nic dziwnego. W Polsce żyje wiele gatunków insektów, których ukąszenia mogą powodować rozmaite dolegliwości takie jak nieprzyjemny świąd, pieczenie, ból i obrzęk. Bywa też niestety, że ukąszenia owadów błonkoskrzydłych u osób uczulonych stanowią nawet zagrożenie dla ich zdrowia i życia. Jak radzić sobie z ukąszeniami różnych owadów?

Jakie owady mogą Cię ukąsić?

W Polsce przyczyną użądleń mogą być owady błonkoskrzydłe (łac. hymenoptera) takie jak pszczoły, osy, trzmiele czy szerszenie. Co ciekawe, owady te nie atakują nas wcale dla krwi, a żądlą jedynie wtedy, gdy czują się zagrożone. Najczęściej do tego typu wypadków dochodzi, gdy chodzisz boso po trawie czy łące lub nerwowo odganiasz natrętnego owada od jedzenia, które właśnie spożywasz.

W przeciwieństwie do owadów błonkoskrzydłych, niektóre insekty, które do rozwoju potrzebują krwi kręgowców, pobierają ją podczas ukąszenia. Wśród nich wymienia się:

• Komary, 
• Meszki, 
• Muchy końskie (np. bąki bydlęce), 
• Pluskwy, 
• Kleszcze, 
• Pchły,
• Wszy.

Wśród innych owadów, które mogą kąsić, chociaż nie żywią się krwią, wymienia się:

Ukąszenie przez komara

Komary, a właściwie to samice komarów, mogą poprzez ukąszenie powodować rozwój typowych zmian skórnych, którym towarzyszy silny świąd oraz dokuczliwe pieczenie. Właściwie każdy z nas nie raz doświadczył ukąszenia samicy komara, stąd dość łatwo rozpoznać winowajcę w tym przypadku.

Samice komarów żyją blisko wilgotnych terenów, dlatego też najczęściej do pokąsania dochodzi podczas pobytu nad rzeką, nad morzem czy jeziorem. Komary wabione są przez zapach ludzkiego potu, dzięki czemu bez trudu znajdują swoje ofiary. Zobacz, jak odgonić komary w artykule: Domowe sposoby na komary! Sprawdź, jak zapobiec ukąszeniom. Podczas ukąszenia samica komara wstrzykuje do jej skóry niewielką ilość własnej śliny, a sama wysysa krew.

Jakie objawy daje ukłucie przez komara? U większości osób tuż po ukłuciu przez komara pojawia się niewielki rumień, w którego obrębie w ciągu kilku czy kilkunastu minut powstaje ostro odgraniczony obrzęk skóry i tkanki podskórnej o porcelanowo-białej barwie. Swędzący bąbel może mieć różne rozmiary, najczęściej jednak osiąga średnicę od kilku milimetrów do kilku centymetrów. Z czasem ognisko obrzęku przybiera bardziej spoisty i naciekowy charakter, po czym stopniowo ustępuje w ciągu kilku dni. Silny świąd powoduje, że osoba pogryziona przez komara drapie się nawet w nocy przez sen. Drapanie miejsca po ukłuciu prowadzi do uszkodzenia skóry, przez co jest ona narażona na rozwój wtórnych infekcji, najczęściej o etiologii bakteryjnej.

W przeciwieństwie do klasycznego odczynu po ukąszeniu owada alergia na komary to zjawisko dość rzadko spotykane.

W odróżnieniu od alergii na jad owadów błonkoskrzydłych, jak pszczoły czy osy, w przypadku alergii na komary reakcja ta rzadko przybiera formę ogólnoustrojową, zagrażającą życiu i zdrowiu pacjenta.

Ukąszenie przez meszki

Meszki podobnie jak komary, żyją w wilgotnych okolicach w sąsiedztwie rzek czy strumieni. Choć ukąszenie meszek nie zagraża życiu człowieka, owady te uszkadzają skórę człowieka, a zawarte w ślinie substancje powodują swędzenie, niewielki obrzęk i lekki ból. Typowe dla ugryzienia meszek są drobne, bolesne ranki, które dodatkowo swędzą.

Sprawdź również, jak rozpoznać ugryzienie meszki.

Ukąszenie przez bąki bydlęce

Bąki bydlęce to owady, które powszechnie spotkać można na łąkach i pastwiskach. Potocznie nazywane są też muchami końskimi. Ich samice żywią się krwią zwierząt takich jak krowy czy konie. Owady mogą atakować również człowieka. Ukąszenia przez bąki bydlęce są bolesne, powodują większy obrzęk niż w przypadku komarów, miejsca te są też bardzo swędzące i tkliwe. Stan zapalny ustępuje zwykle samoistnie w ciągu kilku do kilkunastu dni.

Użądlenie przez osy i pszczoły

Choć osy i pszczoły są do siebie bardzo podobne, ich sposób żądlenia jest całkowicie odmienny. Pszczoła żądli tylko raz, natomiast po jej użądleniu w skórze zostaje żądło, które należy bardzo szybko i jednocześnie delikatnie usunąć. Osa, atakując człowieka, żądli kilkukrotnie, jednak pozostawia w skórze znacznie mniej jadu niż w pszczoły. W miejscu użądlenia każdego z tych owadów pod wpływem zwartych w ślinie substancji dochodzi do rozwoju reakcji zapalnej z towarzyszącym bólem, obrzękiem, pieczeniem i nieprzyjemnym świądem. Podobne dolegliwości rozwijają się po użądleniu przez szerszenia − owad ten ma dodatkowo dużo większe żądło, w związku z czym bolesność jest zwykle większa, a zmiany skórne utrzymują się dłużej niż w przypadku osy czy pszczoły.

Sprawdź także artykuł: Co na użądlenie osy? Poznaj domowe i apteczne sposoby na łagodzenie bólu!

Ukąszenie przez mrówki

Mrówki gryzą jedynie wtedy, gdy czują się zagrożone. Ma to miejsce zazwyczaj, kiedy przypadkowo nadepniemy gołą stopą na miejsce, gdzie owady te bytują. Skóra po ukąszeniu przez mrówki jest bolesna, piecze, towarzyszy jej niewielki obrzęk i może być podrażniona. Objawy te wynikają z reakcji skóry na wydzielany przez mrówki kwas krówkowy.

Ugryzienie pluskwy

W Polsce najczęściej gryzie pluskwa domowa, która żeruje w nocy, zwykle raz w tygodniu, ukrywa się w szczelinach ścian i mebli. Jak wygląda ugryzienie po pluskwach? 

• To najczęściej swędzące zmiany, zlokalizowane na twarzy i kończynach. 
• Zmiany mogą utrzymywać się kilka dni, a w niektórych przypadkach pojawiają się pęcherze. 
• Ukąszenia często występują w linii lub skupiskach, ponieważ owad gryzie kilkukrotnie w jednym miejscu. 
• Na pościeli często można zauważyć plamki krwi i odchody pasożyta. 

Objawy po kąsaniu przez pluskwy łagodzi się maściami przeciwświądowymi (np. z mentolem) i przeciwzapalnymi (z hydrokortyzonem), a przy silnym świądzie na dużej powierzchni pomocne są doustne leki przeciwalergiczne. Na szczęście pluskwy nie przenoszą chorób zakaźnych, w przeciwieństwie do kleszczy – boreliozy.

Ugryzienie pchły

W Polsce najczęściej gryzie pchła ludzka, ale mogą atakować także pchły zwierzęce. Ukrywają się w szczelinach, dywanach, meblach i są aktywne nocą. Żerują nieregularnie – od kilkutygodniowych przerw po kilka ukąszeń dziennie. Ukąszenia pcheł mają postać nieregularnie rozmieszczonych bąbli i grudek z czerwoną plamką pośrodku, najczęściej na nogach. 

Ugryzienie pchły u człowieka może powodować pokrzywkę lub duże pęcherze. Zwykle zmiany na skórze nie są groźne, ale rozdrapane rany mogą ulec zakażeniu. Pchły rzadko przenoszą choroby, choć mogą być wektorem tasiemca psiego. Ślady po ugryzieniu pchły i towarzyszące im objawy łagodzi się miejscowymi lub doustnymi lekami przeciwalergicznymi, maściami z benzokainą i mentolem, a w razie nadkażenia bakteryjnego – maściami z antybiotykiem.

Ugryzienie pająka

W Polsce większość pająków jest niegroźna dla człowieka i unika kontaktu z ludźmi, jednak w obronie mogą ugryźć, zwłaszcza gdy są przygniecione lub zagrożone. Do gatunków mogących ukąsić należą m.in. kątnik domowy większy, sieciarz jaskiniowy i kolczak zbrojny. 

• Ślady po ugryzieniu pająka zwykle przypominają użądlenie owada – pojawia się zaczerwienienie, lekki obrzęk i świąd, czasem pieczenie lub ból. W rzadkich przypadkach może wystąpić silniejsza reakcja alergiczna. 
• Ugryzienia pająków w Polsce nie są groźne, choć kolczak zbrojny może spowodować krótkotrwały, ostry ból i stan zapalny. 

Co zastosować na ugryzienie pająka? Pomocne są zimne okłady, maści przeciwzapalne z hydrokortyzonem, miejscowe lub doustne leki przeciwalergiczne.

Ukąszenia owadów − naturalne sposoby

W Internecie oraz poradnikach opisywanych jest wiele domowych sposobów na ugryzienia przez owady. Niestety większość naturalnych metod w ogóle nie działa na miejsca po ukąszeniach owadów lub wręcz nasila zmiany skórne.

Czego powinniśmy bezwzględnie unikać? Aplikacji na zmienioną zapalnie skórę roztworów soli kuchennej, soku z cytryny, octu, spirytusu salicylowego czy perfum, gdyż mogą one silnie podrażnić już i tak uszkodzoną skórę. Nie wolno też stosować okładów z roślin, takich jak pietruszka czy cebula, ponieważ grozi to rozwojem fototoksycznego zapalenia skóry. Podobnie jest z wszelkiego rodzaju naturalnymi ziołowymi olejkami jak olejek cytrynowy, olejek lawendowy czy cynamonowy, bo mają one właściwości drażniące oraz są potencjalnie uczulające i drażniące.

Opuchlizna po ukąszeniu owada – domowe sposoby

Co na obrzęk po ugryzieniu? Najlepszym sposobem na obrzęk skóry w miejscu ukąszenia są zimne okłady, które należy zastosować bezpośrednio po ugryzieniu. Pamiętaj o tym, by zamrożonego lub schłodzonego kompresu żelowego nigdy nie przykładać bezpośrednio do skóry, bo może to spowodować odmrożenie i następnie uszkodzenie skóry. W zestawie z kompresem znajduje się specjalny pokrowiec.Jak używać ich prawidłowo? Domowy zimny kompres owiń w ligninę i przyłóż na 15 minut do skóry lub postępuj zgodnie z instrukcją w przypadku gotowego kompresu żelowego z apteki.

Świąd wywołany przez ugryzienie owada − domowe sposoby

Żadne domowe sposoby nie są niestety skuteczne na świąd po ukąszeniu przez owada. Wynika on ze stanu zapalnego wywołanego przez substancje zawarte w ślinie insektów.

Skutecznym sposobem łagodzenia tych dolegliwości jest stosownie miejscowych preparatów glikokortykosteroidowych, np. krem z hydrokortyzonem, które wykazują działanie przeciwzapalne. Dodatkowo, by złagodzić świąd, można też wykorzystać miejscowy preparat przeciwhistaminowy w postaci żelu. Choć wyjątkowo ciężko opanować chęć drapania, miejsc po ukąszeniach absolutnie nie wolno rozdrapywać, bo grozi to rozwojem wtórnych nadkażeń bakteryjnych. W przypadku takich powikłań niezbędne jest stosowanie antybiotyków w formie miejscowej lub doustnej (wyłącznie na receptę).

Zwróć szczególną uwagę, by nie drapać miejsc po ukłuciu przez owady. Miejsca te można zabezpieczyć przewiewnym plastrem z opatrunkiem, co zapobiegnie rozdrapywaniu zmian szczególnie w nocy.

Jak radzić sobie z bólem po ukąszeniu przez owada?

Jeśli zmianom skórnym towarzyszy ból, a powyższe metody jak zimne okłady i maści o działaniu przeciwzapalnym nie działają, wówczas można zastosować dostępne bez recepty preparaty przeciwbólowe jak paracetamol czy ibuprofen. Leki te zawsze należy stosować zgodnie z zaleceniami zawartymi w ulotce lub wskazaniami lekarza rodzinnego.

Kiedy do lekarza po ukąszeniu owada?

Konsultacja lekarska jest konieczna, gdy domowe sposoby i leki bez recepty nie łagodzą objawów lub gdy dochodzi do ich zaostrzenia – narastają zaczerwienienie, obrzęk, świąd, ból bądź występuje miejscowe ocieplenie skóry. Do lekarza warto zgłosić się także w przypadku gorączki, stanu podgorączkowego lub gdy pojawiają się problemy z oddychaniem, np. duszności, które mogą wskazywać na reakcję alergiczną. Pilnej interwencji wymaga pojawienie się objawów mogących świadczyć o reakcji anafilaktycznej.

Ukąszenia owadów u dzieci

Objawy ukąszenia / ugryzienia u dzieci i dorosłych są podobne – mogą wystąpić zaczerwienienie, ból, obrzęk i świąd. U dzieci jednak częściej dochodzi do rozdrapywania zmian ze względu na swędzenie, co zwiększa ryzyko nadkażenia i gorszego gojenia ran. Dlatego warto stosować preparaty łagodzące świąd, np. żele z dimetyndenem, a miejsce ukąszenia zabezpieczyć plastrem. Pomocne są również zimne okłady – zmniejszają obrzęk i łagodzą ból. W przypadku wielu ugryzień i silnego świądu można podać doustne leki przeciwhistaminowe, np. w syropie lub kroplach.

Co robić, by uniknąć ukąszenia przez owady?

Najskuteczniejszym sposobem zapobiegania ukąszeniom jest oczywiście unikanie kontaktu z owadami, które mogą użądlić bądź ukąsić. W okresie letnim stosuj specjalistyczne repelenty, które skutecznie odstraszają komary, meszki czy kleszcze − to zminimalizuje ryzyko ukąszeń.

Jednym ze środków o najwyższej skuteczności w stosunku do komarów jest dietylotoluamid (DEET), który znaleźć można w większości dostępnych preparatów na rynku. Wybierając się do lasu, nad morze czy jezioro warto też zadbać o odpowiednią odzież ochronną, która powinna zasłaniać jak największą powierzchnię skóry.

Zwróć też uwagę, czy w miejscu, w którym nocujesz, okna i drzwi wyposażone są w moskitiery, które doskonale chronią przed dostaniem się komarów i innych insektów do pomieszczeń. Dobra ochrona przed owadami naprawdę skutecznie minimalizuje ryzyko pokłucia przez owady i pozwala cieszyć się wakacyjnym czasem bez nieprzyjemnych skutków ugryzień.

Podsumowanie

Ukąszenia owadów powodują zaczerwienienie, obrzęk i świąd skóry. Objawy są podobne u dorosłych i dzieci. W łagodzeniu dolegliwości stosuje się miejscowe preparaty, np. kremy ze sterydami lub substancjami przeciwhistaminowymi – redukują swędzenie, zaczerwienienie, obrzęk i stan zapalny. W przypadku silnych reakcji skórnych pomocne mogą być także doustne leki przeciwalergiczne. Jeśli po ukąszeniu występuje problem z oddychaniem – skonsultuj się z lekarzem!

Źródła:

1. Burgdorf W.H.C., Plewig G., Wolff H.H., Landthaler M., Braun-Falco Dermatologia, Wydanie III polskie, Lublin 2017 tom 1
2. Burgdorf W.H.C., Plewig G., Wolff H.H., Landthaler M., Braun-Falco Dermatologia, Wydanie III polskie, Lublin 2017 tom 4
3. Jutel M., Cichocka-Jarosz E., Użądlenie przez owady, "Medycyna Praktyczna – Interna", 2023. [Online]. Dostępne: https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.III.23.22.3. [dostęp: 20 lutego 2025].
4. Narodowy Fundusz Zdrowia, Użądlenia, ukąszenia i ukłucia owadów, pacjent.gov.pl, 2021. [Online]. Dostępne: https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/uzadlenia-ukaszenia-i-uklucia-owadow. [dostęp: 20.02.2025]
5. Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Szczecinku, Pierwsza pomoc przy ukąszeniach i użądleniach, gov.pl, 19 czerwca 2024. [Online]. Dostępne: https://www.gov.pl/web/psse-szczecinek/pierwsza-pomoc-przy-ukaszeniach-i-uzadleniach. [dostęp: 20 lutego 2025].
6. Zalewska-Janowska A., Błaszczyk H. (red.), Dermatologia w gabinecie lekarza Podstawowej Opieki Zdrowotnej, Warszawa: PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2021.