Odwodnienie u dorosłego – objawy, przyczyny i jak skutecznie nawodnić organizm?

Odwodnienie to stan, podczas którego organizm nie ma zasobów wody koniecznych do prawidłowego funkcjonowania. Może dotknąć wszystkich, ale jest szczególnie niebezpieczne dla małych dzieci i osób starszych. Dowiedz się, jak rozpoznać odwodnienie u dorosłych i jak mu zapobiegać. 

Przyczyny odwodnienia u dorosłych 

Utrata wody z organizmu następuje przez skórę (pocenie), przewód pokarmowy (ze stolcem), nerki (z moczem) i płuca (poprzez oddychanie). Czasami odwodnienie u dorosłych ma bardzo prostą przyczynę – w ciągu dnia jest wypijana zbyt mała ilość płynów. Często można zapomnieć o tym w ferworze przeróżnych codziennych obowiązków, ale prędzej czy później organizm upomni się o płyny, czemu towarzyszy uczucie wzmożonego pragnienia. 

Osoby w podeszłym wieku mogą mieć trudności z odczuwaniem pragnienia, ponieważ dochodzi u nich do zmian w ośrodkowym układzie nerwowym w obszarze, który odpowiada za regulowanie równowagi wodno-elektrolitowej organizmu. Odwodnienie u osób starszych może być zatem bardzo niebezpieczne, gdyż pierwsze symptomy często pojawiają się dopiero w zaawansowanym stadium. 

Przyczyny odwodnienia u dorosłych to m.in.: 

• wymioty i biegunka – spowodowane np. nieżytem żołądkowo-jelitowym, zatruciem pokarmowym, działaniem ubocznym leków, 
• nadmierna utrata wody przez skórę – np. w efekcie oparzeń, przegrzania organizmu, nadmiernego pocenia po ćwiczeniach lub po pobycie w saunie, 
• gorączka – prowadzi do odwodnienia poprzez zwiększone pocenie, przyspieszony oddech i zmniejszenie pragnienia, 
• stosowanie leków moczopędnych (diuretyków) – np. furosemidu czy hydrochlorotiazydu, 
• cukrzyca – źle kontrolowana cukrzyca może zwiększać ilość oddawanego moczu, 
• nadużywanie alkoholu, 
• choroba Addisona, 
• hipoaldosteronizm. 

Poważnym czynnikiem ryzyka odwodnienia u dorosłych jest praca na zewnątrz w gorącym i wilgotnym środowisku. Kiedy powietrze jest wilgotne, pot nie może odparować i szybko ochłodzić ciała. Doprowadza to do przegrzania organizmu i zwiększenia zapotrzebowania na płyny. 

Objawy odwodnienia u dorosłych 

Pierwsze oznaki odwodnienia u dorosłych to przede wszystkim: 

• wzmożone pragnienie,
• uczucie suchości w ustach,
• ogólne osłabienie,
• ból i zawroty głowy.

Przy odpowiednio szybkiej reakcji i uzupełnieniu niedoborów wodno-elektrolitowych objawy mijają. 

Dalsze pogłębianie niedoborów sprawia, że osłabienie i uczucie suchości w ustach się wzmagają. Może pojawić się uczucie pieczenia śluzówek, spierzchnięcie ust i pękanie kącików ust. Skóra staje się mniej elastyczna, sucha i wiotka. Do tego dołączają skurcze mięśni i nieprzyjemne odczucia w klatce piersiowej pod postacią kołatania serca. Akcja serca przyspiesza. Może dochodzić do niedociśnienia ortostatycznego, czyli stanu, w którym ciśnienia krwi gwałtownie spada, gdy osoba zmienia pozycję z siedzącej lub leżącej na stojącą.

W niektórych przypadkach pojawiają się także omdlenia, zmniejszenie ilości oddawanego moczu lub zatrzymanie moczu. 

Odwodnienie – objawy neurologiczne i psychiczne u dorosłych 

Objawy neurologiczne są częstym objawem odwodnienia u dziecka, ale mogą się pojawić w skrajnie ciężkich przypadkach również u osób dorosłych. W wyniku znacznych niedoborów wodno-elektrolitowych może dojść do dezorientacji i zmniejszonej wrażliwości na bodźce. Kontakt z osobą znacznie odwodnioną jest utrudniony. Pojawia się apatia, majaczenie i splątanie. Starsze osoby mogą stać się spowolnione lub wręcz przeciwnie – nadmiernie pobudzone. 

W skrajnych przypadkach odwodnienie u dorosłego człowieka może doprowadzić do senności, drgawek i utraty przytomności. 

Jak rozpoznać odwodnienie u dorosłego? 

Odwodnienie u osoby dorosłej rozpoznaje się przede wszystkim na podstawie objawów. Szczególną opieką należy objąć osoby starsze, zwłaszcza jeśli zmagają się z otępieniem. Mogą oni nie zasygnalizować tego, że źle się czują. U osób w podeszłym wieku na odwodnienie wskazuje: 

• zmniejszenie ilości oddawanego moczu i ściemnienie moczu, 
• nagłe pojawienie się zawrotów głowy i dezorientacja, 
• zmniejszenie elastyczności skóry, 
• przyspieszenie tętna i płytki oddech. 

Jak ocenić odwodnienie, określając stan skóry? Istnieje prosty test, który można wykonać u osób starszych, u których skóra naturalnie jest mniej elastyczna. Należy delikatnie ściągnąć (uszczypnąć) skórę na ręce i puścić. Skóra powinna natychmiast wrócić do pierwotnej pozycji. Jeśli tak się nie dzieje, może to wskazywać na odwodnienie. 

Do potwierdzenia diagnozy i określenia stopnia odwodnienia służą także badania laboratoryjne: 

• Hematokryt – podwyższony u osób z odwodnieniem, 
• Stężenie elektrolitów we krwi – głównie magnez, sód, potas, wapń, 
• Kreatynina – marker z krwi, który określa funkcjonowanie nerek, 
• Badanie ogólne moczu – może pomóc w określeniu, czy odwodnieniu towarzyszy zapalenie dróg moczowych. 

Odwodnienie u dorosłego – kiedy do szpitala? 

Osoby z ciężkim odwodnieniem wymagają natychmiastowego leczenia szpitalnego. Do jego objawów można zaliczyć m.in.: 

• gorączkę – 39-40 stopni Celsjusza, 
• brak pocenia, 
• szybkie bicie serca, 
• dezorientację, senność, silne zawroty głowy, 
• halucynacje, 
• drgawki, 
• omdlenie lub utrata przytomności. 

W odwodnieniu ciężkim niedobory wodno-elektrolitowe są uzupełniane za pomocą dożylnych kroplówek i pod ścisłą kontrolą parametrów z badań laboratoryjnych. Leczenie odwodnienia w warunkach szpitalnych warto rozważyć u osób w dość dobrym stanie, ale z chorobami współistniejącymi. Odwodnienie może doprowadzić do szybkiej dekompensacji i pogorszenia ogólnej sprawności u osób z chorobami przewlekłymi. 

Odwodnienie u dorosłego – leczenie 

W zależności od stopnia odwodnienia, uzupełnianie niedoboru płynów można prowadzić w postaci doustnej lub dożylnej. Należy także zawsze dążyć do zidentyfikowania przyczyny odwodnienia i jej eliminacji (np. wyrównanie cukrzycy, poprawa kontroli stosowanych diuretyków). 

• Nawadnianie w warunkach domowych odbywa się drogą doustną. Płyny należy przyjmować często, lecz w mniejszych ilościach, co poprawia ich tolerancję. Do nawadniania najlepiej służą klarowne płyny, takie jak niegazowana woda i delikatna herbata. 
• Ile wody dziennie pić, żeby nawodnić organizm? Uśrednione wartości wskazują na ok. 2-2,5 l płynów. W niektórych sytuacjach ta wartość powinna ulec zwiększeniu, np. w chorobach biegunkowych, w gorączce i podczas wysiłku fizycznego. 
• W przebiegu biegunek i wymiotów prowadzących do odwodnienia można sięgnąć po elektrolity dla dorosłych. Tego typu apteczne preparaty mają postać proszków lub tabletek do rozpuszczenia w wodzie. W ich skład wchodzą zwykle chlorek sodu, chlorek potasu oraz glukoza. 

Skutki odwodnienia u dorosłych 

Powikłania odwodnienia mogą mieć długofalowe skutki. Nierzadko zagrażają zdrowiu, a nawet życiu. Najczęstsze z nich to: 

• zaburzenia elektrolitowego składu krwi, 
• niewydolność nerek i zwiększenie skłonności do powstawania kamieni nerkowych, 
• niedociśnienie i hipoperfuzja narządowa (zmniejszenie ukrwienia narządów wewnętrznych). 

Problemem w ciężkim odwodnieniu u dorosłych jest także zbyt agresywne leczenie i płynoterapia, które mogą doprowadzić do obrzęków – w tym do groźnego dla życia obrzęku mózgu. Zbyt szybkie wyrównanie poziomu sodu we krwi u pacjentów z hiponatremią może powodować centralną mielinolizę mostu, która jest związana z wystąpieniem trwałych uszkodzeń neurologicznych i z wysoką śmiertelnością. 

Podsumowanie 

Odwodnienie u dorosłych jest częstszym problemem, niż mogłoby się wydawać. Duże znaczenie ma umiejętność szybkiego rozpoznania objawów odwodnienia i reagowanie na nie. Warto także podjąć działania mające na celu ochronę organizmu przed odwodnieniem. Dobrze zawczasu zaznajomić się z tym, co pić podczas treningu i w upalne dni, żeby chronić organizm przed utratą płynów i elektrolitów. Szczególną opieką należy objąć osoby starsze, u których naturalny mechanizm ochrony przed odwodnieniem, czyli wzmożone pragnienie, jest zaburzony. 

Źródła:

1. Johnes E.B., Taylor K., Tripathi A.K., Adult Dehydratation, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK555956/, [dostęp: 18.02.2025 r.]
2. Dehydratation, https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dehydration/symptoms-causes/syc-20354086, [dostęp: 18.02.2025 r.]
3. Kudłacz P., Wiercińska M., Objawy odwodnienia u dzieci i dorosłych, https://www.mp.pl/pacjent/objawy/344290,objawy-odwodnienia-u-dzieci-i-doroslych#5, [dostęp: 17.02.2025 r.]