Profilaktyka chorób serca – na czym polega?

Profilaktyka chorób sercowo-naczyniowych obejmuje działania, które mają na celu zmniejszenie ryzyka ich rozwoju oraz wczesne wykrycie nieprawidłowości. Jej podstawą są zdrowe nawyki, takie jak odpowiednia dieta, regularna aktywność fizyczna, niepalenie tytoniu oraz kontrola ciśnienia, cholesterolu i glukozy.

Z poniższego artykułu dowiesz się, że:

• w profilaktyce chorób serca, oprócz eliminacji używek, wprowadza się odpowiednią dietę, np. śródziemnomorską,
• zalecana aktywność to co najmniej 150 minut ruchu tygodniowo,
• kluczowe znaczenie ma kontrola ciśnienia tętniczego, cholesterolu i glukozy,
• podstawowe badania profilaktyczne obejmują m.in. lipidogram, pomiar ciśnienia i poziomu glukozy we krwi

Czym są choroby serca i dlaczego stanowią główne zagrożenie zdrowotne?

Choroby serca to szeroka grupa schorzeń układu sercowo-naczyniowego, obejmująca m.in.:

• chorobę niedokrwienną serca (w tym zawał mięśnia sercowego), 
• niewydolność serca, 
• nadciśnienie tętnicze, 
• miażdżycę.

Choroby serca stanowią poważne zagrożenie ze względu na to, że:

• stanowią częstą przyczynę zgonów, nawet 45% wszystkich z nich,
• przez długi czas nie dają objawów,
• gdy wystąpią, znacznie obniżają jakość życia.

Jakie są najważniejsze czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych?

Na ryzyko rozwoju chorób serca wpływa wiele czynników, są to czynniki modyfikowalne i niemodyfikowalne.

Dlatego warto wziąć udział w akcjach edukacyjnych, takich jak Miesiąc Zdrowia i dowiedzieć się, jak lepiej zadbać o zdrowie na przyszłość!

Sprawdź popularne kategorie

Jak dieta wpływa na zdrowie serca?

W profilaktyce chorób serca szczególnie polecane są modele żywieniowe, takie jak dieta śródziemnomorska oraz dieta DASH.

Odpowiednia dieta, w tym DASH czy śródziemnomorska, może:

• obniżyć ciśnienie tętnicze, 
• poprawić profil lipidowy,
• wspierać utrzymanie prawidłowej masy ciała.

Gdzie szukać sprawdzonych informacji nt. diety? Odwiedź portal Diety NFZ.

Jaką rolę odgrywa aktywność fizyczna w profilaktyce chorób serca?

Ile ruchu potrzebuje serce? Najczęściej wymienia się tutaj 3 wartości:

• 150–300 minut tygodniowo aktywności o umiarkowanej intensywności
  (np. szybki marsz, jazda na rowerze),
• 75–150 minut tygodniowo aktywności o wysokiej intensywności
  (np. bieganie, intensywny trening).

Wspomnianą aktywność (do wyboru) warto rozłożyć na większość dni tygodnia (np. ≥30 minut przez 5 dni). Warto łączyć aktywności o różnej intensywności, a także pamiętać, że każda ilość ruchu jest lepsza niż jej brak – nawet krótkie, kilkuminutowe aktywności w ciągu dnia mają znaczenie.

Regularna aktywność fizyczna wpływa korzystnie na:

• ciśnienie tętnicze, 
• profil lipidowy, 
• masę ciała,
• gospodarkę glukozową. 

Może zmniejszyć ryzyko chorób sercowo-naczyniowych o ok. 20-30%.

Dlaczego kontrola ciśnienia, cholesterolu i glukozy jest kluczowa?

To jedne z podstawowych parametrów, które mają wpływ na układ sercowo-naczyniowy.

Jak stres i styl życia wpływają na układ sercowo-naczyniowy?

Przewlekły stres oraz nieprawidłowy styl życia to istotne czynniki zwiększające ryzyko chorób serca. Ich wpływ ma zarówno charakter bezpośredni (oddziaływanie na organizm), jak i pośredni (kształtowanie codziennych nawyków).

Stres wpływa negatywnie na serce poprzez:

• zwiększanie ryzyka chorób sercowo-naczyniowych nawet 2-krotnie,
• podnoszenie ciśnienia tętniczego i tętna, co prowadzi do przeciążenia układu krążenia,
• sprzyjanie przewlekłym procesom zapalnym, co ma znaczenie dla rozwoju miażdżycy,
• wpływ na styl życia, np. zwiększanie skłonności do palenia, sięgania po alkohol, niezdrowej diety i braku aktywności fizycznej

Ważne!

Na ryzyko chorób serca wpływa całokształt codziennych nawyków składających się na styl życia. Przykładowo:

• Palenie tytoniu zwiększa ryzyko ich rozwoju niemal 3-krotnie w porównaniu z osobami niepalącymi, a otyłość – około 2-krotnie.
• Wprowadzenie umiarkowanej aktywności fizycznej, która obniża ryzyko wystąpienia chorób sercowo-naczyniowych o 18–20%, a aktywności o wysokiej intensywności o 24–27%.
• U osób aktywnych fizycznie ogólne ryzyko zgonu jest o 47% niższe w porównaniu do osób prowadzących nieaktywny tryb życia.
• Nadużywanie alkoholu zwiększa ryzyko nadciśnienia tętniczego (w badaniach obserwacyjnych nawet do ok. 44%).

Podsumowując u osób, które w największym stopniu przestrzegają zasad zdrowego stylu życia (odpowiednia dieta, prawidłowa masa ciała, niepalenie tytoniu i regularna aktywność fizyczna), ryzyko zgonu z powodu chorób sercowo-naczyniowych jest o 70–80% niższe w porównaniu do osób, które nie spełniają tych kryteriów.

Jakie badania profilaktyczne warto wykonywać regularnie?

Regularne badania pozwalają na wczesne wykrycie zaburzeń, które przez długi czas mogą nie dawać objawów, a jednocześnie zwiększają ryzyko chorób serca. Podstawowa diagnostyka obejmuje zarówno pomiary wykonywane w domu lub gabinecie, jak i badania laboratoryjne. Co oznacza regularne badania profilaktyczne? 

W ramach dodatkowych badań, np. u grup ryzyka, lekarz może zalecić również:

• EKG – ocena serca,
• echo serca – ocena budowy i funkcji serca,
• próbę wysiłkową – ocena pracy serca podczas wysiłku,
• USG tętnic szyjnych – ocena naczyń krwionośnych.

Programy profilaktyczne dla zdrowia serca w Polsce

W Polsce funkcjonują programy wspierające profilaktykę chorób układu krążenia oraz ich wczesne wykrywanie, dostępne w ramach systemu ochrony zdrowia. Do najważniejszych należą:

• Narodowy Program Chorób Układu Krążenia (NPChUK) na lata 2022–2032 – to strategia ukierunkowana na ograniczenie liczby zachorowań i zgonów poprzez działania profilaktyczne, edukacyjne i poprawę dostępu do diagnostyki.
• Program Profilaktyki Chorób Układu Krążenia (CHUK) – to program realizowany w POZ, umożliwiający bezpłatne wykonanie podstawowych badań (m.in. pomiar ciśnienia, lipidogram, glukoza) oraz ocenę ryzyka sercowo-naczyniowego.

Profilaktyka chorób sercowo-naczyniowych opiera się na ocenie ryzyka, jego wczesnym wykrywaniu oraz modyfikacji lub eliminacji czynników ryzyka.

W praktyce obejmuje dwa uzupełniające się podejścia:

• codzienne dbanie o zdrowie – czyli regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta, niepalenie tytoniu i szeroko rozumiana edukacja zdrowotna,
• postępowanie u osób z wyższym ryzykiem – dotyczy osób, u których ryzyko chorób jest już podwyższone (np. ze względu na obciążenia genetyczne lub nieprawidłowe wyniki badań) i obejmuje regularną kontrolę oraz wdrożenie odpowiedniego leczenia, aby zapobiec powikłaniom.

Podsumowanie

Profilaktyka chorób serca opiera się przede wszystkim na zdrowym stylu życia i regularnej kontroli podstawowych parametrów, takich jak ciśnienie tętnicze, cholesterol i glukoza. Wczesne wdrożenie tych działań pozwala znacząco zmniejszyć ryzyko zawału serca i udaru mózgu.

FAQ

Źródła:

1. https://www.gov.pl/web/zdrowie/narodowy-program-chorob-ukladu-krazenia2, [dostęp: 11.04.2026 r.]
2. https://pacjent.gov.pl/program-profilaktyczny/profilaktyka-chorob-ukladu-krazenia-chuk, [dostęp: 11.04.2026 r.]
3. https://szczepimysie.pacjent.gov.pl/aktualnosc/serce-lubi-zdrowe-jedzenie, [dostęp: 11.04.2026 r.]
4. https://szczepimysie.pacjent.gov.pl/aktualnosc/badaj-poziom-cholesterolu, [dostęp: 11.04.2026 r.]
5. Wytyczne ESC 2021 dotyczące prewencji chorób układu sercowo-naczyniowego w praktyce klinicznej, https://ptkardio.pl/wytyczne/42-wytyczne_esc_2021_dotyczace_prewencji_chorob_ukladu_secowo_naczyniowego_w_praktyce_klinicznej, [dostęp: 11.04.2026 r.]
6. Profilaktyka chorób sercowo-naczyniowych, https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.2.3., [dostęp: 11.04.2026 r.]
7. 2026 Dietary Guidance to Improve Cardiovascular Health: A Scientific Statement From the American Heart Association, https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/CIR.0000000000001435, [dostęp: 11.04.2026 r.]
8. Ultraprocessed Foods and Their Association With Cardiometabolic Health: Evidence, Gaps, and Opportunities: A Science Advisory From the American Heart Association, https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/CIR.0000000000001365, [dostęp: 11.04.2026 r.]
9. Kłosiewicz-Latoszek L, Cybulska B. Wpływ zdrowego stylu życia na zmniejszenie ryzyka zgonów sercowo-naczyniowych. Choroby Serca i Naczyń. 2012;9(5):273–281. doi:10.5603/chsin.19453.
10. Pawłowski W, Goniewicz K, Goniewicz M, Lasota D. Styl życia i dobre samopoczucie – wpływ na czynniki ryzyka choroby sercowo-naczyniowej. Med Og Nauk Zdr. 2018;24(4):228–233. doi:10.26444/monz/97369.