Choroba AIDS – przyczyny zakażenia, objawy i leczenie

Na całym świecie żyje ponad 38 mln osób zakażonych wirusem HIV, w tym ⅔ z nich w Afryce Subsaharyjskiej. W naszym kraju od czasu wdrożenia badań diagnostycznych zakażenie stwierdzono u ponad 26 tys. obywateli. Odnotowano również blisko 4 tys. zachorowań na AIDS. Warto jednak wiedzieć, że wiele osób nie jest świadomych swojej choroby, ponieważ pod kątem zakażenia HIV bada się co roku jedynie 1% naszej populacji.

Co to jest AIDS?

AIDS (Acquired Immunodeficiency Syndrome), czyli zespół nabytego upośledzenia odporności to choroba o przewlekłym przebiegu prowadząca do stopniowego wyniszczenia organizmu. Jest wywołana przez wirusa HIV – retrowirusa mającego powinowactwo do komórek posiadających na swojej powierzchni receptor CD4. W ludzkim organizmie są to w głównej mierze komórki układu odpornościowego, w szczególności limfocyty T-pomocnicze, a także makrofagi i monocyty. Wirus HIV je infekuje, a następnie namnaża się w nich i je niszczy. Z tego powodu w miarę upływu czasu upośledzeniu ulega ich główna funkcja – obrona organizmu przed zakażeniami. W konsekwencji staje się coraz bardziej bezbronny, a nawet „błaha” infekcja może doprowadzić do śmierci.

Na początku lat 80. liczba chorych na AIDS zaczęła gwałtownie wzrastać. Jednak w tym okresie była to mało znana jednostka chorobowa. Początkowo nie wiedziano, w jaki dokładnie sposób dochodzi do zakażenia. Ze względu na to, że na AIDS chorowali w głównej mierze homoseksualni mężczyźni, często była określana mianem „gay syndrome”, a rozpoznanie niosło za sobą stygmatyzację społeczną. O wirusie HIV zaczęto mówić coraz więcej dopiero na przełomie lat 80. i 90. Przyczyniło się do tego poznanie jego budowy oraz mechanizmu działania. Rozpoczęło się poszukiwanie leku mogącego uleczyć chorych. 

AIDS – przyczyny

Do zakażenia wirusem HIV wywołującym AIDS najczęściej, bo w około 80% przypadków, dochodzi w trakcie kontaktów seksualnych z osobą będącą nosicielem tego patogenu. 

• Szczególnie wysokie ryzyko przeniesienia zakażenia na partnera seksualnego ma miejsce w czasie trwania ostrej choroby retrowirusowej – początkowego stadium zakażenia HIV mogącego przypominać swym przebiegiem zwykłą grypę. W tym czasie większość osób nie jest świadomych swojego stanu zdrowia, przez co przenoszą zakażenie dalej. Infekcja wirusem HIV jest możliwa zarówno wśród par homo-, jak i heteroseksualnych, a do głównych czynników ryzyka należy przygodny seks z nowo poznanym partnerem bez zabezpieczenia prezerwatywą.

• Zakażenie może również przenosić się drogą krwiopochodną – przez kontakt z krwią zakażonego. Z tego powodu narażeni są na nie narkomani używający wzajemnie zanieczyszczonych igieł i strzykawek, a także pracownicy ochrony zdrowia na skutek przypadkowego zakłucia zużytymi narzędziami do wykonywania iniekcji. W krajach rozwiniętych ryzyko transmisji wirusa HIV w wyniku transfuzji krwi jest mało prawdopodobne. Jednak często dochodzi do takich sytuacji w krajach Trzeciego Świata.

• Droga wertykalna, a więc zakażenie dziecka przez matkę w trakcie ciąży lub porodu to kolejna potencjalna ścieżka rozpowszechniania się zakażenia HIV. Wówczas AIDS może rozwinąć się już u kilkulatka. Do zakażenia może również dojść w trakcie karmienia piersią przez zainfekowaną matkę. Na szczęście, dzięki stosowaniu odpowiedniej profilaktyki, ryzyko to można zminimalizować do 1%. Z tego powodu badanie kobiet w ciąży w kierunku potencjalnego zakażenia HIV jest bardzo ważne.

AIDS − objawy

Pierwsze objawy AIDS rozwijają się dopiero po upływie ok. 8-10 lat od zakażenia wirusem HIV. Na początku warto poznać dość subtelne symptomy mogące świadczyć o samym zainfekowaniu się tym patogenem. Pozwoli to na szybsze wdrożenie leczenia antyretrowirusowego i być może uniknięcie zachorowania na AIDS.

W przebiegu zakażenia wirusem HIV możemy wyróżnić 3 okresy:

• Zakażenie wczesne,
• Zakażenie przewlekłe,
• Pełnoobjawowe AIDS.

Okres zakażenia wczesnego trwa ok. 6 miesięcy. W jego początkowej fazie mogą wystąpić symptomy ostrej choroby retrowirusowej, nazywanej również zespołem mononukleozopodobnym. Do objawów należą: wysoka gorączka, uogólnione powiększenie węzłów chłonnych, a także bóle mięśniowe. Na całym ciele może pojawić się drobnoplamista wysypka. Objawy te trwają ok. 2 tygodni, a następnie samoistnie ustępują. U części pacjentów w tym okresie stwierdza się jedynie łagodny stan podgorączkowy. Symptomy ostrej choroby retrowirusowej są dość niecharakterystyczne, z tego powodu bardzo mały odsetek pacjentów jest diagnozowany w tym stadium.

W wyniku powstania pewnego stanu równowagi pomiędzy replikacją wirusa HIV a odpowiedzią immunologiczną organizmu zakażenie przechodzi w fazę przewlekłą. Nasz układ odpornościowy już nie walczy z nim tak, jak miało to miejsce w fazie ostrej. Ten okres może trwać nawet kilka lat, nie dając praktycznie żadnych objawów. Osoba zakażona jest nosicielem wirusa i może go przenosić dalej na swoich partnerów seksualnych. 

Pod koniec fazy przewlekłej, jeszcze zanim dojdzie do ujawnienia się pełnoobjawowego AIDS, u części chorych pojawiają się objawy sugerujące jego rychłe nadejście:

• Przewlekłe, uogólnione, powiększenie węzłów chłonnych,
• Przewlekłe uczucie zmęczenia,
• Przewlekłe biegunki,
• Duszności,
• Bóle głowy,
• Nawracające infekcje dróg oddechowych i pokarmowych (mogą być zarówno o podłożu bakteryjnym, wirusowym, jak i grzybiczym)
• Powiększenie śledziony,
• Częste infekcje skórne.

Na szczególną uwagę zasługuje również zespół wyniszczenia związany z zakażeniem HIV. Jest on definiowany jako utrata powyżej 10% masy ciała oraz biegunka trwająca > 30 dni lub gorączka utrzymująca się > 30 dni.

AIDS − pierwsze objawy

Do rozpoznania AIDS upoważnia zmniejszenie liczby limfocytów T-pomocniczych poniżej 200/μl, a także stwierdzenie występowania przynajmniej jednej z chorób wskaźnikowych znajdującej się na liście sporządzonej przez Centrum ds. Kontroli Chorób (CDC). Należą do nich zakażenia układowe powodowane przez patogeny oportunistyczne, czyli takie, które wywołują chorobę tylko u osób z obniżoną odpornością, m.in.:

• Kandydoza oskrzeli, płuc oraz przełyku,
• Pneumocystozowe zapalenie płuc,
• Ciężkie grzybicze zakażenia układowe,
• Toksoplazmoza ośrodkowego układu nerwowego,
• Kłębuszkowe zapalenie nerek w postaci nefropatii HIV, 
• A także nowotwory (mięsak Kaposiego, inwazyjny rak szyjki macicy, czy też niektóre rodzaje chłoniaków),
• oraz zespoły chorobowe w postaci zespołu przewlekłego zmęczenia oraz encefalopatii związanej z HIV.

AIDS − objawy skórne

Pacjenci z AIDS bardzo często muszą mierzyć się z uporczywymi problemami skórnymi. Skóra jest największym narządem naszego organizmu, a jej głównym zadaniem jest ochrona. Gdy zaczyna zawodzić układ immunologiczny, to właśnie na niej widać pierwsze objawy tej przegranej walki z patogenami. 

• Pierwszą manifestacją zakażenia wirusem HIV może być nagłe pojawienie się rozległych zmian łuszczycowych, zwłaszcza u osoby, która wcześniej nie chorowała na tę chorobę skóry. 
• Nierzadko pacjenci z AIDS mierzą się z ciężkimi do wyleczenia ropniami oraz czyrakami, a także opornymi na stosowane terapie grzybicami skóry. 
• Zdarza się, że manifestacją dermatologiczną zespołu nabytego upośledzenia odporności jest łojotokowe zapalenie skóry − choroba wynikająca z zaburzenia naturalnego mikrobiomu i niekontrolowanego namnażania się wchodzącego w jej skład drożdżaka.

AIDS − leczenie

W leczeniu zakażenia wirusem HIV oraz terapii AIDS znalazły zastosowanie leki antyretrowirusowe. Choć nie są one w stanie całkowicie wyleczyć tej choroby, mogą maksymalnie zahamować namnażania się wirusa w organizmie, a co za tym umożliwić przynajmniej częściową rekonstrukcję uszkodzonego przez niego układu immunologicznego. Wczesne włączenie leków antyretrowirusowych u pacjentów, którzy nie mają jeszcze objawów mogących wskazywać na rozwój AIDS, może w znacznym stopniu wydłużyć życie i poprawić jego komfort. Poza tym zmniejsza ryzyko przeniesienia wirusa HIV na swojego partnera seksualnego.

AIDS − profilaktyka

Podobnie jak w przypadku wszystkich innych chorób wenerycznych, np. wrzodu wenerycznego, podstawową rolę pozwalającą na zmniejszenie ryzyka zakażenia się wirusem HIV odgrywa ostrożność w nawiązywaniu przygodnych kontaktów seksualnych. Jeśli dojdzie do takiej sytuacji, należy zawsze zabezpieczyć się prezerwatywą, choć nie daje ona stuprocentowej ochrony. Co ważne nie, może być ona za duża albo zbyt mała, ponieważ może się ześlizgnąć lub pęknąć. Warto więc wiedzieć, jak dobrać prezerwatywę.