Hipertermia – jak rozpoznać objawy przegrzania organizmu?

Organizm człowieka jest wyposażony w mechanizmy pozwalające na regulację wewnętrznej temperatury ciała. Gdy istnieje ryzyko przegrzania, organizm dąży do schłodzenia. Zdarza się jednak, że procesy odpowiedzialne za utrzymanie stałej temperatury zawodzą. Szczególnie często zdarza się to w upalne dni. Co to jest przegrzanie organizmu? Dowiedz się, jakie są jego przyczyny i skutki. 

Czym jest hipertermia?

Hipertermia jest stanem chorobowym związanym z zaburzeniem termoregulacji. Organizm zostaje pozbawiony możliwości skutecznego odprowadzania nadmiaru ciepła i wewnętrzna temperatura ciała staje się niebezpiecznie wysoka. W hipotermii ciało człowieka nie potrafi się szybko i skutecznie ochłodzić.

Medyczne opracowania wskazują, że w hipertermii temperatura głęboka ciała wynosi ponad 40℃. Jest to bardzo niebezpieczny stan. Jeśli ciepłota ciała utrzymuje się powyżej 41℃, może dojść do nieodwracalnych zmian w wyniku termicznego uszkodzenia tkanek – w tak wysokiej temperaturze zaczyna dochodzić do denaturacji białek budujących ludzkie ciało.

Za hipertermię odpowiada przede wszystkim podwyższona temperatura otoczenia i utrudnione usuwanie nadmiaru ciepła wytworzonego pracą mięśni. Hipertermia ma kilka manifestacji klinicznych (stopni): przegrzanie organizmu, wyczerpanie cieplne i udar cieplny.

Przyczyny przegrzania organizmu

Przegrzanie organizmu wynika z niewydolności mechanizmów termoregulacji. Oto główne postacie hipertermii i jej przyczyny:

1. Postać klasyczna – długotrwałe przebywanie w temperaturze otoczenia > 35 ℃. 
2. Hipertermia wysiłkowa – spowodowana dużym, intensywnym wysiłkiem fizycznym przy ciepłej pogodzie oraz brakiem odpowiedniego uzupełniania płynów. Sprawę może pogarszać duża wilgotność powietrza, ponieważ upośledza ona parowanie potu ze skóry.

Do nieco rzadszych, ale równie niebezpiecznych przyczyn hipotermii, należą:

• odwodnienie,
• alkoholowy zespół abstynencyjny,
• stosowanie niektórych leków (hipertermia polekowa):
• hipertermia złośliwa – jest uwarunkowana genetycznie i występuje najczęściej po wziewnych anestetykach fluorowych lub suksametonium (lek stosowany do zwiotczenia mięśni podczas operacji),
• złośliwy zespół neuroleptyczny – powikłanie stosowania np. haloperydolu,
• uszkodzenie podwzgórza – to tam znajduje się nasz naturalny termostat, a do jego uszkodzenia mogą prowadzić m.in. urazy i udar niedokrwienny mózgu,
• zatrucie niektórymi substancjami (np. amfetamina, kokaina, mefedron) i lekami (np. sertralina, escitalopram),
• hipertermia w przebiegu zaburzeń hormonalnych – może wystąpić np. w nadczynności tarczycy i w przebiegu guza chromochłonnego nadnerczy.

Czynniki ryzyka hipertermii – kto jest narażony na przegrzanie organizmu?

Przegrzanie organizmu może dotknąć każdego. Niektóre osoby są jednak bardziej narażone na jego wystąpienie. Kto należy do grupy ryzyka hipertermii?

• osoby starsze – mniejsza zdolność do regulacji temperatury i upośledzone odczuwanie pragnienia,
• niemowlęta i małe dzieci – ich termoregulacja nie jest w pełni rozwinięta i nie potrafią skutecznie komunikować tego, że źle się czują,
• osoby wykonujące ciężką pracę fizyczną w warunkach wysokiej temperatury otoczenia – dotyczy m.in. pracowników budowlanych i rolników,
• osoby uprawiające sport podczas upałów,
• osoby przebywające w gorących, dusznych i źle wentylowanych pomieszczeniach, np. dziecko pozostawione w nagrzanym samochodzie,
• kobiety w ciąży,
• osoby będące pod wpływem alkoholu,
• osoby z niektórymi chorobami przewlekłymi, np. niewydolność serca, cukrzyca,
• osoby przyjmujące niektóre leki, np. leki przeciwcholinergiczne, diuretyki, beta-blokery.

Przegrzaniu organizmu sprzyja odwodnienie i oraz brak odpowiedniego ubrania, np. noszenie wielu warstw w upale, co jest często spotykane u osób starszych. Wysiłek fizyczny oraz przetrenowanie mięśni, zwłaszcza jeśli nie towarzyszy temu właściwe nawodnienie, również są niebezpiecznie.

Rodzajem udaru cieplnego jest udar słoneczny. Jego przyczyną jest bezpośrednie i długotrwałe działanie promieni słonecznych na głowę i kark, co doprowadza do nadmiernego nagrzania mózgu i opon mózgowo-rdzeniowych oraz do rozszerzenia naczyń mózgowych.

Przegrzanie organizmu – objawy

Pierwszą manifestacją hipertermii jest przegrzanie (stres cieplny). Do przegrzania często dochodzi latem, zwłaszcza podczas fali upałów. Pojawia się uczucie dyskomfortu i zmęczenie. Mogą także wystąpić bolesne kurcze mięśni brzucha lub kończyn oraz obrzęki. Świadomość jest zachowana, a temperatura ciała pozostaje w zakresie normy. Ile trwa przegrzanie organizmu w lekkim stopniu? Zwykle ustępuje po odpoczynku, nawodnieniu i schłodzeniu ciała.

Kolejną manifestacją hipertermii jest wyczerpanie cieplne. Tu głęboka temperatura ciała wzrasta, ale pozostaje w granicach 38-40 ℃. Pojawia się odwodnienie lekkiego stopnia. Obecne jest osłabienie, zawroty głowy przy wysiłku i wstawaniu z pozycji siedzącej. Może dochodzić do omdleń. Rośnie odczucie pragnienia, mogą pojawić się nudności, wymioty oraz ból głowy. Akcja serca przyspiesza. Skóra jest spocona przez obfite pocenie się.

W udarze cieplnym głęboka temperatura ciała jest niebezpiecznie wysoka i przekracza 40℃. Obecne są zaburzenia funkcji układu nerwowego oraz zaburzenia świadomości lub nawet śpiączka. Udar cieplny przebiega zwykle z odwodnieniem u dorosłego. Skóra jest gorąca i sucha, a twarz zaczerwieniona. Akcja serca jest przyspieszona i mogą pojawić się zaburzenia rytmu serca. Nierzadkie są drgawki.

Udar cieplny stanowi poważne zagrożenie zdrowia i życia. Może go poprzedzać wyczerpanie cieplne lub może wystąpić nagle, niemal bez objawów ostrzegawczych.

Sprawdź popularne kategorie

Jak wyleczyć przegrzanie organizmu?

Pierwsza pomoc w przypadku hipertermii może uratować komuś życie. Należy szybko reagować na oznaki przegrzania organizmu.

W razie podejrzenia udaru cieplnego należy natychmiast wezwać pomoc (numery tel. 112 lub 999). Poszkodowanego należy przenieść w chłodniejsze miejsce i zdjąć z niego nadmiar odzieży.

Jeszcze przed przyjazdem karetki należy rozpocząć intensywne chłodzenie. Dobrze sprawdza się skraplanie letnią wodą oraz okłady z lodem z jednoczasowym wachlowaniem lub ustawieniem wentylatora w kierunku poszkodowanego. To działanie ma na celu ułatwienie parowania ciepła z powierzchni skóry. Działania należy prowadzić przynajmniej do wychłodzenia organizmu do temperatury poniżej 39℃ lub do przyjazdu karetki pogotowia. Jeśli dojdzie do zatrzymania krążenia u poszkodowanego – podejmij resuscytację.

W szpitalu kontynuowane jest dalsze schładzanie pacjenta. Podawane są dożylnie płyny. W razie występowania drgawek, hipertermii złośliwej lub złośliwego zespołu neuroleptycznego podawane są specjalistyczne leki.

Przegrzanie organizmu – domowe sposoby

W lekkim przegrzaniu organizmu i wyczerpaniu cieplnym leczenie można prowadzić w domu. Należy jednak uważnie obserwować poszkodowaną osobę. Jeśli zauważysz, że objawy nie ustępują szybko albo ich nasilenie pogarsza się, skontaktuj się z lekarzem.

Co zrobić na przegrzanie organizmu?

• Przenieś się do chłodnego i zacienionego pomieszczenia z dobrą wentylacją.
• Zdejmij ciasną i zbędną odzież,
• Zastosuj zimne okłady lub skraplaj ciało letnią wodą (np. letni/chłodny prysznic),
• Włącz wentylator,
• Pij dużo płynów – chłodne domowe elektrolity, schłodzona (ale nie lodowata) woda lub apteczne elektrolity dla dorosłych.

Skutki przegrzania organizmu

Następstwa przegrzania organizmu mogą być bardzo poważne, zwłaszcza jeśli doszło do udaru cieplnego. Wzrost głębokiej temperatury ciała powyżej 40℃ wiąże się z poważnymi konsekwencjami. Czym grozi przegrzanie organizmu w znacznym stopniu?

• ciężkie zaburzenia ze strony układu nerwowego,
• uszkodzenie wątroby,
• niewydolność nerek,
• zaburzenia krzepnięcia,
• niewydolność oddechowa.

Podsumowanie

Pojawienie się fali upałów jest dużym wyzwaniem dla organizmu. Kluczowe znaczenie ma zapobieganie przegrzaniu organizmu. Przede wszystkim staraj się nie spędzać długich godzin na zewnątrz w upale, unikaj bezpośredniego słońca i dbaj o nawodnienie. W razie wystąpienia objawów przegrzania organizmu szybka i skuteczna pomoc może skończyć się sukcesem.

Źródła:

1. Ciećkiewicz J., Jankowski M., Klimaszyk D., Hipertermia, https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.III.23.18., [dostęp: 19.07.2025 r.]
2. Jardine D.S., Choroba z przegrzania i udar cieplny, Pediatria po Dyplomie, 2009, https://podyplomie.pl/publish/system/articles/pdfarticles/000/012/595/original/44-53.pdf?1473325632, [dostęp: 19.07.2025 r.]
3. Maśliński S. (red), Ryżewski J., Patofizjologia. Podręcznik dla studentów medycyny, wyd. III, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2007,
4. Udar słoneczny, udar cieplny, przegrzanie cieplne, https://www.gov.pl/web/zdrowie/udar-sloneczny-udar-cieplny-przegrzanie-cieplne, [dostęp: 19.07.2025 r.]
5. Ciećkiewicz J., Medycyna ratunkowa. Udar cieplny,  https://www.mp.pl/ratownictwo/przypadki/39291,medycyna-ratunkowa-udar-cieplny, [dostęp: 19.07.2025 r.]