Zespół zachodzącego słońca – jakie są objawy i jak leczyć syndrom zachodzącego słońca?

Opiekunowie osób starszych chorujących na demencję lub depresję, często zgłaszają, że ich funkcjonowanie ulega znacznemu pogorszeniu w godzinach wieczornych. Seniorzy mogą wówczas odczuwać narastający niepokój, dezorientację, a także nadmierne pobudzenie lub wręcz przeciwnie – spowolnienie. To tylko część objawów składających się na zespół zachodzącego słońca. Dowiedz się więcej na temat tej przypadłości.

Zespół zachodzącego słońca – co to?

Zespół lub syndrom zachodzącego słońca to charakterystyczny zbiór zachowań, które mogą wystąpić u osób cierpiących na demencję starczą oraz seniorów z depresją. Są one często zauważane i zgłaszane lekarzowi przez ich opiekunów.

• Nazwa „zespół zachodzącego słońca” nawiązuje do pory dnia, w której syndrom się pojawia. Jego symptomy są widoczne w godzinach wieczornych – w miarę zanikania naturalnego światła słonecznego nasileniu ulegają prezentowane przez chorego zaburzenia behawioralne oraz poznawcze.
• Termin „zespół lub syndrom zachodzącego słońca”, choć oznacza coś innego, ze względu na zbliżoną nazwę, może być łatwo pomylony z objawem zachodzącego słońca, który określa się patologiczny objaw neurologiczny obserwowany u niemowląt, u których doszło do wzrostu ciśnienia śródczaszkowego, najczęściej w przebiegu wodogłowia. Mówimy o nim, gdy tęczówka oka pozostaje częściowo ukryta pod dolną powieką, a twardówka jest widoczna ponad tęczówką. Objaw ten utrzymuje się przez cały czas obserwacji dziecka.

Syndrom zachodzącego słońca – objawy 

O zespole zachodzącego słońca mówimy wówczas, gdy objawy prezentowane przez osobę starszą z zaburzeniem funkcji poznawczych, z powodu postępującego otępienia i/lub depresji ulegają gwałtownemu pogorszeniu w godzinach wieczornych.

• Najprawdopodobniej jest to związane z postępującym procesem neurodegeneracyjnym, który prowadzi do dysfunkcji układu nerwowego, na skutek przyspieszonego obumierania neuronów. Jego efektem jest zakłócenie naturalnego rytmu snu i czuwania.
• Nie bez znaczenia pozostaje również zbyt mała ekspozycja na światło słoneczne, samotność, zmiana znanego otoczenia, towarzysząca infekcja lub zaostrzenie choroby przewlekłej oraz towarzyszący stres.
• Najczęściej występującą chorobą otępienną u seniorów, w której przebiegu możemy mieć do czynienia z syndromem zachodzącego słońca, jest choroba Alzheimera.
• Do objawów mogących pojawić się lub narastać wraz z nadchodzącą porą wieczorną, należą:

• Dezorientacja – chory może nie wiedzieć, gdzie aktualnie się znajduje, kim są osoby z jego otoczenia, a także wracać do wydarzeń z przeszłości,
• Nadmierne pobudzenie, a nawet krzyki oraz agresja,
• Apatia, nadmierne wyciszenie, wycofanie,
• Narastający niepokój i lęk,
• Irytacja, drażliwość,
• Wahania nastroju,
• Bezsenność, liczne wybudzenia w ciągu nocy,
• Omamy wzrokowe,
• Trudności z wypowiadaniem się, gubienie rozpoczętego wątku, nieprawidłowe odpowiadanie na zadane pytania.

• Początkowo objawy te najbardziej narastają w godzinach wieczornych i nocą. Mogą mieć niewielkie nasilenie i być niezauważone przez bliskich seniora. W ciągu dnia stan chorego jest znacznie lepszy. Wraz z postępem choroby otępiennej, zaburzenia składające się na zespół zachodzącego słońca ulegają pogorszeniu i mogą trwać coraz dłużej. Dodatkowo mogą być one zaostrzone przez toczącą się infekcję (np.: zapalenie płuc lub układu moczowego) lub pogorszenie kontroli choroby przewlekłej (np.: niewydolności serca czy nerek). Chory zazwyczaj nie pamięta swojego nietypowego zachowania w godzinach wieczornych.

Syndrom zachodzącego słońca – leczenie

Leczenie zespołu zachodzącego słońca skupia się zarówno na postępowaniu farmakologicznym, jak i niefarmakologicznym.

• Początkowo konieczne jest zidentyfikowanie przyczyny, która sprawia, że funkcjonowanie seniora w godzinach wieczornych ulega nagłemu pogorszeniu. 
• Warto być świadomym, że w tej grupie pacjentów, wiele chorób może się na siebie nakładać i wspólnie pogarszać funkcjonowanie pacjenta. Tak bardzo często jest w przypadku otępienia i depresji. Wówczas obok leków i suplementów na układ nerwowy poprawiających funkcje kognitywne, konieczne może być równoczesne stosowanie leków poprawiających nastrój przepisanych przez psychiatrę. Jednak różnicowanie tych dwóch jednostek klinicznych u seniorów, szczególnie gdy zaburzenia poznawcze są już zaawansowane, może być trudne.
• Szczególną uwagę należy również poświęcić na leczenie towarzyszących schorzeń somatycznych np.: chorób serca czy płuc.
• Natychmiastowej wizyty w szpitalnym oddziale ratunkowym wymaga:

• Nagle pojawiający się zespół zachodzącego słońca o dużym nasileniu, u seniora, który wcześniej nie prezentował podobnych objawów,
• Duże nasilenie objawów współistniejące z omamami wzrokowymi, których nie udaje się opanować w warunkach domowych.

• W tej grupie pacjentów zespół zachodzącego słońca może być jednym z symptomów toczącej się w organizmie infekcji.
• Do metod pozafarmakologicznych, które mogą zmniejszyć nasilenie objawów składających się na zespół zachodzącego słońca u seniora, należą:

• Przestrzeganie stałego planu dnia – wstawanie i chodzenie spać, a także spożywanie posiłków o stałej porze,
• Rezygnacja z drzemek w ciągu dnia, w przypadku problemów z zaśnięciem w nocy,
• Zadbanie o odpowiednie oświetlenie w pomieszczeniu, w którym przebywa senior,
• Regularne spacery na zewnątrz oraz dostosowana do możliwości chorego aktywność fizyczna,
• Rezygnacja z picia kawy, herbaty oraz jedzenia słodyczy w godzinach wieczornych,
• Zmniejszenie narażenia na hałas, 
• Spędzanie czasu z seniorem, dzięki czemu nie będzie czuł się samotny,
• Regularne kontrolowanie stanu zdrowia u lekarza.

Wprowadzenie ich w codzienne życie, obok prowadzenie prawidłowego leczenia choroby podstawowej przez lekarza, jest nieodzownym postępowaniem dającym ulgę nie tylko seniorowi, ale również osobie, która się nim opiekuje.

W początkowym okresie, kiedy zachowania typowe dla syndromu zachodzącego słońca nie są jeszcze bardzo nasilone, poprawę mogą przynieść preparaty na wzmocnienie układu nerwowego, takie jak suplementy na pamięć i koncentrację oraz kompleksy witamin dla seniorów, posiadające w swoim składzie witaminy z grupy B. Leki nasenne bez recepty, zawierające w swoim składzie m.in. melatoninę, a także ziołowe leki na uspokojenie bez recepty, powinny być stosowane z ostrożnością, najlepiej po wcześniejszej konsultacji lekarskiej.

Podsumowanie

Syndrom zachodzącego słońca to zespół objawów zgłaszanych zazwyczaj przez osoby opiekujące się seniorami, którzy cierpią z powodu pogarszających się funkcji poznawczych, zazwyczaj w przebiegu następujących zespołów otępiennych. Najczęstszą przyczyną jego pojawienia się jest choroba Alzheimera. Jednak ogólne pogorszenie funkcjonowanie w godzinach wieczornych może również towarzyszyć depresji, która u seniorów nierzadko współistnieje z otępieniem. W przypadku zaobserwowania objawów zespołu zachodzącego słońca u seniora zawsze wskazana jest konsultacja lekarska.

Źródła:

1. Gałecki, A. Szulc, Psychiatria, Edra Urban & Partner 2018
2. Sobów, Zaburzenia psychiczne w przebiegu zespołów otępiennych – znaczenie kliniczne i zasady postępowania, Aktualn Neurol 2012, 12 (4), p. 236–244
3. Barros Silva M.W. i in., Sundown syndrome and symptoms of anxiety and depression in hospitalized elderly, Dement Neuropsychol 2017 June;11(2):154-161.