Cytologia: kiedy zrobić i jak często ją wykonywać. Kiedy wykonać badanie cytologii?

Regularne wykonywanie cytologii jest najskuteczniejszym sposobem na wczesne wykrycie zmian przednowotworowych oraz raka szyjki macicy, co pozwala na niemal całkowite wyleczenie w początkowym stadium choroby. Pierwsze badanie cytologiczne należy wykonać niezwłocznie po rozpoczęciu współżycia płciowego, a w każdym przypadku nie później niż po ukończeniu 25. roku życia. Standardowo przyjmuje się, że klasyczną cytologię powinno się wykonywać raz na 3 lata, o ile lekarz nie zaleci innej częstotliwości. Istnieją jednak specyficzne czynniki, które wymagają skrócenia tego odstępu do 12 miesięcy.

W skrócie o tym, jak często wykonuje się cytologię:

• pierwsze badanie zaleca się wykonać po rozpoczęciu aktywności seksualnej, najpóźniej do 25. roku życia,
• standardowa częstotliwość badań wynosi co 3 lata (cytologia klasyczna) lub co 5 lat (w modelu opartym na teście HPV/cytologii płynnej),
• u kobiet z grup ryzyka badanie może być wykonywane częściej – nawet co roku.

Czym jest cytologia i dlaczego warto ją wykonywać?

Cytologia to bezbolesne badanie przesiewowe. Polega ono na mikroskopowej ocenie komórek pobranych z tarczy oraz kanału szyjki macicy. 

Kto przeprowadza cytologię? Najczęściej to lekarz ginekolog lub położna. Specjalista przy użyciu jednorazowej szczoteczki pobiera komórki nabłonka, które następnie są analizowane w laboratorium w celu wykrycia ewentualnych nieprawidłowości w ich budowie.

Dlaczego wykonywanie tego badania jest ważne? Wynika to z powolnego rozwoju raka szyjki macicy, który we wczesnej fazie nie daje żadnych objawów, takich jak ból czy krwawienie. Cytologia szyjki macicy pozwala wykryć nowotwór w stadium przedinwazyjnym lub zidentyfikować zmiany przedrakowe, zanim przekształcą się w aktywną chorobę. 

Obecnie dostępne są dwa rodzaje badań cytologicznych:

1. Cytologia konwencjonalna (tradycyjna) – pobrany materiał nanosi się bezpośrednio na szkiełko mikroskopowe.
2. Cytologia płynna (LBC – Liquid-based cytology) – nowocześniejsza metoda, w której wymaz trafia do pojemnika ze specjalnym płynem utrwalającym.

Kiedy należy wykonać pierwsze badanie cytologiczne?

Pierwszą cytologię należy wykonać po rozpoczęciu współżycia. Wynika to z faktu, że główną przyczyną raka szyjki macicy jest przewlekła infekcja wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV), który przenosi się drogą płciową. Nawet jeśli współżycie nie zostało podjęte, każda kobieta powinna zgłosić się na pierwszą cytologię między 20. a 25. rokiem życia.

Warto zaplanować badania cytologiczne przed ciążą, gdyż stan zdrowia szyjki macicy jest istotny dla jej bezpiecznego przebiegu.

Sprawdź popularne kategorie

Jak często powinno się wykonywać cytologię?

W ramach ogólnopolskiego programu profilaktyki raka szyjki macicy, bezpłatna cytologia (najczęściej konwencjonalna) przysługuje kobietom w wieku od 25 do 64 lat raz na 3 lata. To standardowy odstęp dla pacjentek, których poprzednie wyniki były prawidłowe i które nie znajdują się w grupie podwyższonego ryzyka. 

Sytuacje, które wymagają wykonywania badania co 12 miesięcy to:

• zakażenie wirusem HPV (typem wysokiego ryzyka),
• zakażenie wirusem HIV,
• przyjmowanie leków immunosupresyjnych,
• nieprawidłowy wynik poprzedniego badania, wymagający kontroli lub pogłębionej diagnostyki.

Wielu lekarzy ginekologów zaleca jednak, aby każda kobieta wykonywała badanie raz w roku. Roczny odstęp jest bezpieczniejszy i pozwala na jeszcze szybszą reakcję w przypadku pojawienia się niepokojących zmian.

Od czego zależy częstotliwość badań cytologicznych?

Częstotliwość badań nie jest stała dla każdej kobiety i zależy od kilku kluczowych czynników:

1. Obecność czynników ryzyka – np. kobiety obciążone zakażeniami HIV, HPV lub mające obniżoną odporność z powodu leków muszą badać się częściej (co 12 miesięcy).
2. Historia wyników – jeśli poprzednia cytologia wykazała zmiany atypowe lub dysplastyczne, lekarz może zalecić powtórzenie badania już po 6 miesiącach.
3. Metoda badania – wprowadzany nowy schemat badań przewiduje wykonywanie molekularnego testu HPV HR (wykrywającego materiał genetyczny wirusów wysokiego ryzyka) co 5 lat. Jeśli wynik testu HPV jest ujemny, ryzyko rozwoju raka w najbliższym czasie jest minimalne, co pozwala na rzadsze kontrole. W przypadku dodatniego testu HPV, automatycznie wykonuje się cytologię płynną LBC z tej samej próbki.

Kiedy należy wykonać cytologię częściej niż standardowo?

Częstsze wizyty w gabinecie ginekologicznym w celu pobrania wymazu są konieczne w sytuacjach, gdy pacjentka znajduje się w tzw. grupie ryzyka lub gdy organizm sygnalizuje nieprawidłowości. Do czynników skracających czas między badaniami należą:

• Stwierdzone wcześniej zmiany patologiczne – każdy wynik cytologii niebędący normą wymaga monitorowania zgodnie z algorytmem postępowania medycznego.
• Osłabienie układu odpornościowego – infekcja wirusem HIV lub przyjmowanie leków immunosupresyjnych (np. po przeszczepach) znacząco zwiększa ryzyko progresji zmian nowotworowych.
• Zakażenie onkogennymi typami HPV – wirusy typu 16, 18, 31, 33, 45 są odpowiedzialne za większość przypadków raka szyjki macicy.

Warto monitorować swoje zdrowie kompleksowo, korzystając z inicjatyw takich jak Miesiąc Zdrowia, które promują regularne badania profilaktyczne i przełamują tabu związane ze zdrowiem intymnym.

Jak przygotować się do badania cytologicznego?

Przygotowanie do cytologii nie jest skomplikowane, ale przestrzeganie kilku zasad jest niezbędne dla uzyskania wiarygodnego wyniku i uniknięcia konieczności powtarzania badania z powodu zanieczyszczenia próbki.

Zasady, których należy przestrzegać przed badaniem cytologicznym:

• Najlepiej zgłosić się na badanie w środku cyklu (między 10. a 20. dniem), nie wcześniej niż 4 dni po zakończeniu miesiączki i nie później niż 4 dni przed rozpoczęciem kolejnej.
• Należy powstrzymać się od współżycia na co najmniej 24 godziny przed pobraniem wymazu.
• Na 4 dni przed badaniem nie należy stosować leków dopochwowych, irygacji ani tamponów.
• Od ostatniego badania ginekologicznego lub USG przezpochwowego powinna upłynąć co najmniej jedna doba.
• W przypadku wystąpienia objawów stanu zapalnego (pieczenie, świąd, upławy), badanie należy odłożyć do czasu całkowitego wyleczenia infekcji.

Co oznaczają wyniki cytologii i kiedy powtórzyć badanie?

Na wynik cytologii czeka się zazwyczaj od 2 do 3 tygodni. Obecnie w Polsce standardem opisu wyników jest system Bethesda (TBS), który jest dokładniejszy niż dawna 5-stopniowa skala Papanicolaou.

Interpretacja skrótów w systemie Bethesda:

• NILM: Wynik prawidłowy – brak zmian śródnabłonkowych i komórek nowotworowych.
• ASC-US: Nieprawidłowe komórki nabłonka o nieokreślonym znaczeniu. Często wynikają ze stanu zapalnego. Wymagają kontroli za 6 miesięcy lub testu na HPV.
• ASC-H: Nieprawidłowe komórki nabłonka wielowarstwowego płaskiego, w których przypadku nie można wykluczyć zmian śródnabłonkowych dużego stopnia.
• LSIL: Zmiana śródnabłonkowa małego stopnia. Może sugerować infekcję HPV. Wymaga dalszej obserwacji.
• HSIL: Zmiana śródnabłonkowa dużego stopnia. Istnieje wysokie ryzyko rozwoju nowotworu, co wymaga pilnej kolposkopii i biopsji.
• AGC: Nieprawidłowe komórki nabłonka gruczołowego.
• AIS: rak gruczołowy in situ, czyli „w miejscu”.
• CIN: Zmiana śródnabłonkowa (dysplazja szyjki macicy) - nieprawidłowości, które mogą prowadzić do rozwoju nowotworu.

W przypadku cytologii klasycznej, jeżeli próbka będzie zanieczyszczona, np. krwią lub śluzem, może wystąpić konieczność powtórzenia badania.

Co w przypadku nieprawidłowego wyniku?

Jeśli wynik jest nieprawidłowy, lekarz ginekolog skieruje pacjentkę na diagnostykę pogłębioną, do której zalicza się:

• kolposkopię (oglądanie szyjki macicy w powiększeniu), 
• badanie histopatologiczne wycinków,
• testy molekularne w kierunku HPV.

Podsumowanie 

Cytologia to badanie, które pozwala na wykrycie raka szyjki macicy na etapie, gdy jest on w pełni uleczalny. Każda kobieta powinna zgłosić się na pierwszą cytologię między 20. a 25. rokiem życia lub zaraz po rozpoczęciu współżycia i wykonywać badanie regularnie. Częstość badania zależy od rozpoznanych czynników ryzyka.

FAQ

Źródła:

1. Cytologia czy o niej pamiętasz?, https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/cytologia-czy-o-niej-pamietasz, [dostęp: 06.04.2026 r.]
2. Rak szyjki macicy – nowotwór, któremu możesz zapobiec, https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/rak-szyjki-macicy-nowotwor-ktoremu-mozesz-zapobiec, [dostęp: 06.04.2026 r.]
3. Cytologia - kiedy robić badanie, co oznaczają wyniki, https://www.mp.pl/pacjent/ginekologia/badania-i-zabiegi/292320, [dostęp: 06.04.2026 r.]
4. Cytologia – 5 minut, które może uratować życie, https://www.mp.pl/pacjent/ciaza/aktualnosci/63105,cytologia-5-minut-ktore-moze-uratowac-zycie, [dostęp: 06.04.2026 r.]
5. Cytologia i zdrowie kobiet, Diagnosta Laboratoryjny, Rok XVI nr 2(51) czerwiec 2028
6. Nowe „złote standardy” w cytologii (Liquid Based Cytology (LBC), https://grupadiagnostyka.pl/app/uploads/2022/06/lbc-2021.pdf, [dostęp: 06.04.2026 r.]
7. Cytologia – co to jest, na czym polega i co wykrywa?, https://www.dkms.pl/dawka-wiedzy/zdrowy-dawca/cytologia-co-to-jest-na-czym-polega-co-wykrywa, [dostęp: 06.04.2026 r.]
8. Profilaktyka raka szyjki macicy, https://pacjent.gov.pl/program-profilaktyczny/profilaktyka-raka-szyjki-macicy, [dostęp: 06.04.2026 r.]