Wysoki cholesterol – objawy, przyczyny, leczenie i skutki

Problem zbyt wysokiego cholesterolu dotyczy średnio 7 na 10 dorosłych Polaków. Dlaczego warto uważać na wysoki cholesterol? Skutki nieprawidłowego lipidogramu mogą prowadzić do chorób serca i układu krążenia. Od czego wysoki cholesterol może się brać?  Czym jest dobry, a czym zły cholesterol? Objawy hiperlipidemii mogą nie ujawniać się od razu, jednak są zgubne dla organizmu. Poznaj sposób na wysoki cholesterol.

Czym jest cholesterol i jaką pełni funkcję?

Cholesterol jest lipidem występującym w każdej komórce organizmu. Pełni wiele kluczowych funkcji. Choć poruszamy temat szkodliwości zbyt wysokiego poziomu cholesterolu, należy pamiętać, że w prawidłowym stężeniu jest on niezbędny. Cholesterol odpowiada za:

Cholesterol we krwi transportowany jest w postaci sprzężonej z białkami, tzw. lipoprotein.  W zależności od wielkości cząsteczki wyróżnia się:

• Chylomikrony,
• Lipoproteiny o bardzo małej gęstości (VLDL), 
• Lipoproteiny o średniej gęstości (IDL), 
• Lipoproteiny o małej gęstości (LDL), 
• Lipoproteiny o dużej gęstości (HDL). 

Cholesterol LDL często nazywany jest „złym” cholesterolem – przenosi bowiem cholesterol z wątroby do tkanek, w tym naczyń krwionośnych, zwiększając ryzyko miażdżycy. Z kolei HDL, ze względu na transportowanie  cholesterolu z tkanek obwodowych do wątroby, często nazywany jest „dobrym” cholesterolem.

Cholesterol – jakie są normy i kiedy jest za wysoki?

Oceniając poziom cholesterolu, warto wykonać zestaw badań, tzw. lipidogram, których wyniki dostarczają szczegółowych informacji nt. stężenia różnych lipidów w organizmie. Jakie oznaczenia wchodzą w skład lipidogramu i jakie wartości uznaje się za prawidłowe?

Kto jest narażony na wysoki cholesterol?

Zbyt wysoki poziom cholesterolu jest zaburzeniem, które może występować u pacjentów w różnym wieku bez względu na płeć. Niemniej niektóre czynniki szczególnie predysponują do wystąpienia nieprawidłowości, m.in.:

• Nadwaga i otyłość,
• Współwystępowanie niektórych chorób: cukrzycy, niedoczynności tarczycy,
• Niezdrowy styl życia,
• Uwarunkowania genetyczne (hipercholesterolemia rodzinna),
• Podeszły wiek.

Ze względu na mało charakterystyczne i nie zawsze występujące objawy warto profilaktycznie sprawdzać swój poziom cholesterolu poprzez badania laboratoryjne (co najmniej raz na 5 lat lub częściej, jeśli występują czynniki ryzyka hipercholesterolemii).

Wysoki cholesterol − przyczyny

Przyczyny wysokiego cholesterolu w formie wtórnej to:

• nieprawidłowe odżywianie (nadmierna ilość tłuszczów w diecie, może być redukowana przez stosowanie odpowiedniej diety na wysoki cholesterol),
• nadwaga i otyłość,
• nadużywanie alkoholu,
• choroby metaboliczne (np. niedoczynność tarczycy czy cukrzyca),
• działania niepożądane niektórych leków.

Wysoki cholesterol − objawy

Podwyższony cholesterol długo nie daje o sobie znać. Jego odkładanie się w naczyniach krwionośnych może przebiegać bezobjawowo.

Częściej widoczne objawy wysokiego cholesterolu występują, jeśli zaburzenie jest dziedziczne.

Hipercholesterolemia rodzinna może objawiać się np.: żółtymi podskórnymi guzkami przy powiekach, łokciach, kostkach oraz na pośladkach. Objawy te są następstwem nadmiernego gromadzenia się cholesterolu w tkankach.Niestety rzadko pojawiają się one u osób młodych, więc przez długi czas choroba może pozostawać niezdiagnozowana. Ponadto, przy wysokim cholesterolu, odczuwalne mogą być brak energii, częste zawroty głowy oraz bóle nóg niezależne od wysiłku fizycznego.

Ponadto, przy wysokim cholesterolu możesz odczuwać brak energii, częste zawroty głowy oraz bóle nóg niezależne od wysiłku fizycznego.  

Skutki wysokiego cholesterolu

Skutki wysokiego cholesterolu to m.in. miażdżyca. Powstawanie blaszki miażdżycowej jest, jak wykazano w licznych badaniach, ściśle związane ze stężeniem lipidów we krwi. Proces ten zachodzi, jeśli w organizmie dominuje „zły cholesterol” (lipoproteiny LDL), a „dobry” (lipoproteiny HDL) jest na zbyt niskim poziomie.

Zobacz też, co to jest dobry cholesterol: Dobry cholesterol HDL − co to właściwie jest?

Lipidy występują we krwi w postaci małych cząstek otoczonych cieniutką białkową otoczką (dlatego nazywamy je lipoproteinami). W powstawaniu blaszki miażdżycowej największe znaczenie mają lipoproteiny o małej gęstości (LDL) – „zły cholesterol”. LDL łatwo przenikają do krwiobiegu, gdzie mogą przywierać do wewnętrznych ścian naczyń, tworząc płytkę cholesterolową i zapoczątkowując rozwój miażdżycy.

Organizm dysponuje mechanizmami usuwania nadmiaru cholesterolu. Jeśli jednak jednak regularnie jest on dostarczany z dietą stopniowo odkłada się wewnątrz naczyń krwionośnych, które stają się mniej elastyczne, bardziej kruche, a ich średnica się zmniejsza. Prowadzi to do utrudnionego przepływu krwi, a tym samym do gorszego zaopatrzenia komórek w tlen i składniki odżywcze (może rozwinąć się m.in. choroba wieńcowa – niedokrwienna choroba serca).

• Blaszka miażdżycowa nie tylko zwęża naczynie, ale może nawet całkowicie je zamknąć. W przypadku zamknięcia naczyń w sercu dochodzi do zawału, jeśli mowa o naczyniach mózgowych – do udaru.
• Nadmiar cholesterolu odkładany w postaci blaszek w naczyniach może dotyczyć całego organizmu. Potencjalne niedokrwienie, jak i możliwe pękniecie naczynia (naskutek zwiększonego ciśnienia krwi, która natrafiła na zator − np. w przypadku zablokowania tętnicy) jest równie niebezpieczne w skutkach i może prowadzić m.in. do niedokrwienia nóg, uszkodzenia siatkówki oka czy niewydolności nerek.

Wysoki cholesterol a stres – skutki

Aby organizm działał bez zarzutu, dostarczony do komórek cholesterol powinien być zużyty, a jego nadmiar odprowadzony z organizmu. Niestety, sposób, w jaki żyjemy (stres i brak aktywności fizycznej) sprawia, że u większości z nas cholesterol przekracza normę.Brak zmiany stylu życia na mniej stresujący może sprawić, że konieczne będzie wprowadzenie diety na wysoki cholesterol, a nawet preparatów obniżających poziom cholesterolu we krwi.

Czego nie jeść przy wysokim cholesterolu?

Co powoduje wysoki cholesterol? Przyczyny leżą głównie w diecie. Jakich produktów unikać, dążąc do prawidłowego poziomu cholesterolu?

• Tłuszczów zwierzęcych, szczególnie tłuszczów trans oraz tłuszczów nasyconych, których źródłem są przede wszystkim wieprzowina, smalec oraz niskiej jakości wyroby wędliniarskie (kiełbasy, parówki, boczek, bekon, pasztety),
• Żywności wysoko przetworzonej (fast foodów, gotowych dań),
• Słodyczy i gotowych wyrobów cukierniczych zawierających utwardzane tłuszcze roślinne,
• Pełnotłustego nabiału (pełnego mleka, śmietany, żółtego sera i serów topionych),
• Tłuszczów roślinnych (szczególnie kokosowego i palmowego),
• Alkoholu.

Naturalne sposoby na wysoki cholesterol – co jeść przy wysokim cholesterolu?

Wiemy już, jakiej żywności unikać. A co warto włączyć do diety, aby wyrównać za wysoki cholesterol? 

• Błonnik pokarmowy, którego źródłem są pełnoziarniste produkty zbożowe oraz warzywa i owoce,
• Zdrowe tłuszcze, szczególnie jedno- i wielonienasycone, które pomagają obniżyć LDL i podwyższyć HDL: oliwę z oliwek, awokado, orzechy i nasiona, tłuste ryby morskie,
• Roślinne źródła białka: nasiona roślin strączkowych (fasola, soczewica, ciecierzyca), tofu,
• Sterole roślinne i stenole, obecne w olejach roślinnych, orzechach, nasionach i warzywach,
• Napary bogate w antyoksydanty: zieloną herbatę i herbaty ziołowe,
• Przyprawy i zioła: kurkuma, cynamon, imbir czy kardamon dzięki działaniu przeciwzapalnemu mogą wspomagać obniżanie poziomu cholesterolu. Działanie prozdrowotne mają również czosnek i cebula.

Przede wszystkim zwróćmy więc uwagę na profil tłuszczowy codziennej diety: w miejsce dominujących w polskiej kuchni małowartościowych tłuszczów, warto włączyć kwasy tłuszczowe omega 3 i roślinne sterole.

Warto też przyjrzeć się nie tylko rodzajom spożywanych tłuszczów, ale również stosunkowi „złych” (omega-6) do „dobrych” (omega-3) tłuszczów w diecie. Optymalnie powinien on wynosić 4 : 1, tymczasem w diecie zachodniej nierzadko osiąga wartości nawet 20 : 1.

Jak leczyć wysoki cholesterol?

Leczenie farmakologiczne w hipercholesterolemii wdraża się, gdy metody związane z modyfikacją stylu życia nie przynoszą zadowalających rezultatów. W terapii za wysokiego cholesterolu stosuje się następujące grupy leków:

• Statyny (atorwastatyna, rosuwastatyna), które są inhibitorami enzymu HMG-CoA reduktazy biorącego udział w powstawaniu cholesterolu w wątrobie. Zahamowanie jego aktywności skutkuje zmniejszeniem poziomu „złego” cholesterolu LDL i podniesieniem poziomu „dobrego” cholesterolu HDL. Klinicyści często sięgają po przedstawicieli tej grupy leków ze względu na ich wielokierunkowe działanie. Nie tylko obniżają poziom cholesterolu, ale działają również przeciwzapalnie, przeciwutleniająco i przeciwzakrzepowo.
• Fibraty (fenofibrat, gemfibrozyl) wpływają przede wszystkim na poziom trójglicerydów, w mniejszym stopniu na LDL. 
• Ezetymib – hamuje wchłanianie cholesterolu w jelitach, co skutkuje zmniejszeniem stężenia LDL we krwi. Dla osiągnięcia lepszych wyników terapii często stosowany jest w połączeniu ze statynami.
• Inhibitory PCSK9 (alirokumab, ewolokumab) – nowoczesne leki biologiczne, które blokują enzym PCSK9, dzięki czemu wątroba zyskuje większą zdolność do usuwania cholesterolu LDL z krwi. Grupa leków zarezerwowana dla pacjentów z niewystarczającą odpowiedzią na inne metody leczenia. 
• Żywice jonowymienne (cholestyramina) – leki wiążą kwasy żółciowe w jelitach, co wymusza w organizmie ich wytwarzanie z udziałem cholesterolu.
• Kwas bempediowy – lek nowej generacji, który zmniejsza wytwarzanie cholesterolu w wątrobie. Często stosowany w skojarzeniu z innymi lekami, np. ezetymibem.

Sprawdź, jak leczyć wysoki cholesterol: Jak leczyć zaburzenia lipidowe − czyli co pomoże na wysoki cholesterol?

Wysoki cholesterol – podsumowanie

Zbyt wysoki poziom cholesterolu jest zaburzeniem, którego nie należy lekceważyć, znacząco bowiem zwiększa ryzyko chorób układu krążenia. Kluczowa w obniżeniu poziomu cholesterolu jest zmiana stylu życia: włączenie aktywności fizycznej i zdrowej diety. Jeśli działania te nie przynoszą oczekiwanej poprawy, lekarz może zadecydować o włączeniu leków hipolipemizujących.

Źródła:

1. Barbara Cybulska, Longina Kłosiewicz-Latoszek, Postępowanie w zaburzeniach lipidowych u chorych na nadciśnienie tętnicze, [w:] Postępy Nauk Medycznych 4/2004, s. 35-42

2. Elżbieta Pac-Kożuchowska, Hipercholesterolemia rodzinna – czynnik ryzyka miażdżycy, [w:] Medycyna Rodzinna 3-4/2001, s. 134-136

3. Tomasz Mrozowski, Miażdżyca, [w:] Medycyna Rodzinna 3-4/2002, s. 128-146

4. Solnica, B. et al., 2024. Wytyczne Polskiego Towarzystwa Diagnostyki Laboratoryjnej i Polskiego Towarzystwa Lipidologicznego dotyczące diagnostyki laboratoryjnej zaburzeń gospodarki lipidowej. 2024. Diagn Lab., vol. 60, no. 1, pp. 1-24. https://doi.org/10.5604/01.3001.0054.4954. 

5. DiNicolantonio JJ, O'Keefe J. The Importance of Maintaining a Low Omega-6/Omega-3 Ratio for Reducing the Risk of Autoimmune Diseases, Asthma, and Allergies. Mo Med. 2021 Sep-Oct;118(5):453-459. PMID: 34658440; PMCID: PMC8504498.