Obrzęk nóg u starszej osoby – przyczyny, objawy i leczenie

Obrzęki nóg to jedno z powszechnych schorzeń, z którymi na co dzień mierzą się osoby starsze. Opuchlizna uniemożliwia włożenie obuwia, utrudnia funkcjonowanie i nierzadko sprawia ból podczas chodzenia. Jeśli pomimo podjęcia działań profilaktycznych problem przez dłuższy czas nie znika, należy szukać pomocy u lekarza. Opuchnięte nogi mogą zwiastować poważne schorzenia, wymagające wdrożenia specjalistycznego leczenia.

Obrzęk nóg u starszej osoby - przyczyny

Obrzęki powstają w sytuacji, gdy płyn tkankowy stanowiący element krwi i chłonki zgromadzi się poza naczyniami krwionośnymi i limfatycznymi: w jamach ciała lub przestrzeni śródtkankowej. Opuchnięte nogi nie są chorobą, a jedynie objawem różnych schorzeń. Do najczęstszych przyczyn obrzęku nóg u seniorów zaliczamy:

• Przewlekłą niewydolność żylną - to zespół objawów, które są wynikiem osłabienia żył oraz ich zastawek, co w efekcie prowadzi do wzrostu ciśnienia żylnego i poszerzenia naczyń żylnych. Wiele osób po 60. roku życia boryka się z tą dolegliwością, która powoduje powstawanie opuchlizny oraz żylaków. Schorzenie znacznie częściej dotyka kobiet i objawia się uczuciem ciężkości nóg, obrzękiem, widocznymi uwypukleniami skóry w miejscach ucisku ubrań oraz opuchniętymi stopami,
• Zakrzepicę żył głębokich - zakrzepica to 3. pod względem częstości występowania choroba układu krążenia. Polega na tworzeniu się skrzepów w żyłach (głównie w obrębie ud, podudzi, a także bioder), które powodują utrudnienie przepływu krwi. Seniorzy cierpią wówczas na uciążliwy ból nóg, który nasila się podczas chodzenia i ustępuje w trakcie podnoszenia kończyny do góry. Często dochodzi również do obrzęków, zmiany koloru skóry oraz ucieplenia tkanek. Dodatkowo zakrzepicy towarzyszą takie objawy jak: gwałtowny i intensywny skurcz mięśni, tkliwość skóry, zaczerwienienie kończyny czy gorączka. Groźnym i niebezpiecznym powikłaniem zakrzepicy żył głębokich jest powstanie zatorów,
• Obrzęki limfatyczne - obrzęk limfatyczny spowodowany jest niewydolnością układu chłonnego (limfatycznego). Może przybierać formę pierwotną i wynikać z nieprawidłowej budowy czy funkcji naczyń limfatycznych lub być konsekwencją uszkodzenia układu chłonnego na skutek urazów, infekcji oraz leczenia choroby nowotworowej. Obrzęk zazwyczaj obejmuje jedną z kończyn. Opuchlizna początkowo przybiera ciastowatą formę - po jej naciśnięciu pozostaje wgłębienie, które po chwili znika. Obrzęk limfatyczny nóg i kostek prowadzi do stwardnienia skóry przodostopia, a następnie dochodzi do obrzęku palców (tzw. palce kiełbaskowate). Pojawia się ból palców u nóg. Końcowym etapem jest pogrubienie całego obwodu i tzw. słoniowacizna.

Do innych przyczyn opuchniętych nóg u seniorów zaliczamy:

• Niewydolność serca - nieleczone nadciśnienie tętnicze, chorobę niedokrwienną serca, kardiomiopatie, wady zastawek, przebyty zawał serca,
• Choroby nerek - u osób z uszkodzeniem nerek dochodzi do gromadzenia się wody w organizmie, co w konsekwencji doprowadza do wystąpienia obrzęków hydrostatycznych, zlokalizowanych w dystalnych partiach ciała (spuchnięte dłonie i opuchlizna w obrębie stóp),
• Zaburzenia pracy tarczycy,
• Cukrzyca,
• Niedożywienie (niedobór białek i witamin),
• Nieodpowiednia dieta bogata w duże ilości soli. 

Nie zawsze obrzęk nóg u starszej osoby świadczy o toczącej się w organizmie chorobie. Miejscowa opuchlizna może być spowodowana:

• Reakcją alergiczną - wówczas towarzyszy jej wysypka i świąd,
• Reakcją zapalną spowodowaną ukąszeniem owada,
• Zrostami pooperacyjnymi,
• Zwapnieniem kości.

Obrzęk nóg u starszej osoby - objawy

Opuchliźnie nóg towarzyszą takie objawy jak:

• Uczucie ciężkości nóg,
• Zespół niespokojnych nóg,
• Pajączki na nogach - poszerzone drobne żyły powierzchowne,
• Bolesne kurcze mięśni łydek, szczególnie dotkliwe w nocy,
• Ból podczas chodzenia,
• Stwardniała skóra,
• Zmiana zabarwienia skóry na brązowe,
• Owrzodzenia żylne.

Obrzęk nóg u starszej osoby - leczenie

Puchnięcie nóg jest objawem, który wymaga wdrożenia leczenia przyczynowego. Istotnymi wskazówkami są: charakter zmian, lokalizacja, towarzyszące im objawy oraz pora pojawiania. Jeśli lekarz stwierdzi opuchliznę, powinien zlecić następujące badania:

• Badania laboratoryjne krwi - w szczególności oznaczenie poziomu kreatyniny, albumin oraz stężenie D-dimerów w celu wykluczenia m.in. niewydolności nerek,
• EKG i echo serca - badania pozwalające wykluczyć zaburzenia krążenia i niewydolność serca,
• USG doppler tzw. przepływowy - ocenia drożność żył i tętnic.

Po przeprowadzeniu odpowiedniej diagnostyki lekarz będzie w stanie ocenić, jaki czynnik wywołuje opuchnięte nogi i na tej podstawie ustalić plan leczenia przyczynowego.

• Jeśli problem przybiera łagodny charakter, specjalista może wdrożyć leki moczopędne, które pozwalają pozbyć się nadmiaru wody w organizmie. 
• Stwierdzenie obecności zakrzepów wymaga stosowania leków przeciwkrzepliwych. W leczeniu obrzęków u seniorów pomocne są doustne preparaty z diosminą, które uszczelniają i zwiększają napięcie naczyń krwionośnych. W aptece dostępnych jest wiele leków na żylaki bez recepty, jednak należy je przyjmować wyłącznie za zgodą i kontrolą lekarza prowadzącego.
• Zalecaną metodą leczenia obrzęków jest manualny drenaż limfatyczny, który ma na celu usprawnienie przepływu limfy. Warto połączyć terapię z kompresjoterapią - bandażowaniem kończyn przy pomocy elastycznych bandaży. Opuchniętą nogę owija się kilkukrotnie, co skutkuje uciskiem na tkanki. Efektem terapii jest usunięcie zastojów limfy. Do kompresjoterapii można wykorzystać również specjalistyczne podkolanówki i pończochy uciskowe.

Obrzęk nóg u starszej osoby - domowe sposoby

Jak poprawić krążenie krwi w nogach? Domowe sposoby na obrzęki nóg opierają się na wprowadzeniu kilku zdrowych nawyków, które wspomogą leczenie schorzenia. Zmiany powinny objąć codzienną dietę. 

• Warto wyeliminować produkty z dużą zawartością soli. 
• Komponując jadłospis, należy uwzględnić produkty bogate w białko - składnik odpowiedzialny za wiązanie wody. Znajdziemy go w nabiale, roślinach strączkowych oraz chudym mięsie. 
• Konieczne jest także włączenie produktów zawierających potas - pierwiastek ten w dużych ilościach znajduje się m.in: w ziemniakach, pomidorach, kiwi, bananach, suszonych morelach oraz zielonych warzywach liściastych. 
• W diecie na obrzęki zaleca się spożywanie wyrobów z dużą zawartością krzemu (skrzyp, pokrzywa, skórki owoców, czosnek) oraz rutyny (owoce cytrusowe, cebula, marchew), które wzmacniają i uszczelniają naczynia krwionośne, zapobiegając obrzękom i pękaniu naczyń włosowatych. Działają również przeciwzakrzepowo, hamując zlepianie się płytek krwi.
• Wiele osób wychodzi z założenia, że jeśli pojawiają się obrzęki, oznacza to, że w organizmie jest nadmiar wody i nie należy dodatkowo go nawadniać. Nic bardziej mylnego - gdy spożywamy za mało płynów, gromadzonej wody będzie jeszcze więcej, aby organizm zabezpieczył się przed jej utratą. Kawa i herbata wypijana w nadmiarze zdecydowanie nie wpłynie na poprawę kondycji kończyn dolnych. Najlepiej sprawdzi się woda mineralna oraz ziołowe napary.

Równie ważne znaczenie ma dbanie o prawidłową pracę serca. Wśród farmaceutyków dostępnych jest wiele preparatów na wzmocnienie układu sercowo-naczyniowego. Krople nasercowe obniżają ciśnienie krwi i zwiększają wydolność mięśnia sercowego. Ich zażywanie zawsze uprzednio należy skonsultować z lekarzem.

Osoby starsze są szczególnie narażone na niedobory wielu ważnych witamin i minerałów. Dlatego konieczna jest dodatkowa suplementacja za pomocą dedykowanych preparatów. Witaminy dla seniora wpływają na poprawę możliwości regeneracyjnych, poprawiając przy tym zdolności poznawcze. Dzięki czemu poprawia się kondycja, zdrowie i ogólne samopoczucie osób starszych. Do codziennej suplementacji należy włączyć w szczególności witaminy z grupy B, witaminę C, witaminę A oraz witaminę D.

Dodatkowo podczas siedzenia należy pamiętać o unoszeniu nóg w górę. Przebywanie w tej pozycji umożliwia odpływ krwi żylnej, co pozwala usprawnić przepływ krwi i limfy oraz pomaga pozbyć się obrzęku w kończynach dolnych. Warto zwrócić uwagę na garderobę seniora. Nieodpowiednio dobrana odzież, np. zbyt uciskające skarpetki i za ciasne obuwie, mogą być jednym z czynników powodujących obrzęki nóg u seniorów.

Podsumowanie

Poznając najczęstsze przyczyny obrzęków nóg u osób starszych, warto działać profilaktycznie. Pod ręką mamy dostępnych wiele produktów oraz domowych sposobów, które łagodzą dyskomfort związany z opuchlizną. W przypadku długotrwałego utrzymywania się obrzęków należy koniecznie zgłosić się do lekarza specjalisty, który sprawdzi stan zdrowia seniora oraz w razie potrzeby zaleci odpowiednią terapię.

Źródła:

1. A. Pyszora, Kompleksowa fizjoterapia pacjentów z obrzękiem limfatycznym, Medycyna Paliatywna w Praktyce, nr 4(1) 2010
2. K. Katarzyna, Układ limfatyczny czym jest chłonka (limfa) i obrzęk limfatyczny?, Medycyna praktyczna, portal dla lekarzy, https://www.mp.pl/pacjent/dermatologia/choroby/chorobyskory/73423,choroby-ukladu-naczyn-limfatycznych, [dostęp: 13.03.2023 r.]
3. S. Konturek, Fizjologia człowieka, Edra Urban & Partner, 2019.