Malaria – jak się objawia i jak jej zapobiegać?

Podróżowanie po świecie jest wyzwaniem nie tylko organizacyjnym, ale często także zdrowotnym. Wybierając się w niektóre miejsca, możesz być narażony na choroby pasożytnicze, które nie występują w Polsce. Jedną z nich jest malaria (zimnica, dawniej – febra). Początkowe objawy malarii są mało charakterystyczne, a opóźnienie leczenia może skutkować poważnym zagrożeniem dla zdrowia i życia.

Kluczowe informacje na temat malarii:

• Jest chorobą pasożytniczą, a do zachorowania dochodzi przez ukłucie zarażonej samicy komara widliszka.
• Występuje endemicznie w krajach tropikalnych i subtropikalnych, a przypadki odnotowywane w Polsce są zawlekane z tych miejsc.
• Istnieje skuteczne leczenie malarii, ale musi być ono rozpoczęte niezwłocznie i prowadzone w specjalistycznych ośrodkach.

Co to jest malaria i jakie pasożyty ją wywołują?

Malaria jest chorobą pasożytniczą, którą wywołują pierwotniaki z rodzaju Plasmodium (zarodziec malarii). W przebiegu schorzenia występują charakterystyczne cykliczne gorączki. Rezerwuarem zarodźców malarii są ludzie lub makaki (małpy). Choroba jest przenoszona na ludzi przez zakażone samice komara z rodzaju Anopheles (widliszek).

Malaria jest poważnym międzynarodowym problemem zdrowotnym. Szacuje się, że nawet 2 miliardy ludzi jest narażonych na malarię każdego roku. Są to osoby zamieszkujące tereny, w których malaria występuje endemicznie (naturalnie), a także osoby podróżujące do tych krajów.

Według danych Państwowego Zakładu Higieny w Polsce w 2025 roku odnotowano 55 przypadków malarii, co stanowi wzrost względem 2024 roku, gdzie były to 43 przypadki. Malaria w Polsce nie występuje naturalnie. Przypadki zachorowań w Polsce są importowane (zawleczone) z zagranicy i związane z podróżami do krajów tropikalnych.

W jaki sposób dochodzi do zakażenia malarią?

Zarodziec malarii ma skomplikowany cykl życiowy, który opiera się na dwóch żywicielach – komar i człowiek (lub makak w przypadku Plasmodium knowlesi). Wektorem (przenosicielem) zarodźca malarii są samice komara z rodzaju Anopheles. Gdy samica żywi się krwią, połyka gamety pasożyta. Podczas kolejnych posiłków komar wraz ze śliną uwalnia sporozoity zarodźca malarii (jedną z form pośrednich) do ludzkiego krwiobiegu. Stamtąd pasożyt szybko trafia do wątroby, a następnie ponownie do krwiobiegu, gdzie atakują krwinki czerwone (erytrocyty). Wówczas dochodzi do ujawniania się objawów chorobowych.

Czy malaria jest zaraźliwa? Malarią nie można się zakazić przez bezpośredni kontakt z drugim człowiekiem (np. przez dotyk, przebywanie w jednym pomieszczeniu).

Rzadkie sposoby zakażenia zarodźcem malarii obejmują:

• kontakt z krwią osoby zakażonej (np. transfuzja zakażonej krwi),
• drogę wertykalną, czyli z matki na dziecko podczas ciąży lub porodu.

Sprawdź popularne kategorie

Gdzie występuje największe ryzyko zachorowania na malarię?

Występowanie choroby odnotowuje się w ponad 80 krajach świata na obszarach tropikalnych i subtropikalnych. Około 95% zachorowań i zgonów ma miejsce w Afryce Subsaharyjskiej. Narażenie na zarodźca malarii jest też możliwe w Afryce Zachodniej, Azji Południowo-Wschodniej, w Ameryce Środkowej i Południowej oraz na wyspach południowo-zachodniego Pacyfiku.

Od 1963 roku malaria nie występuje naturalnie (endemicznie w Polsce). Jedyne przypadki malarii w naszym kraju są przywlekane przez osoby powracające z zagranicy. W Europie zdarzają się jednak nieliczne zakażenia lokalne, które w ostatnich latach odnotowano m.in. we Francji i w Hiszpanii.

Występowanie malarii jest ściśle związane z obecnością miejsc rozmnażania komarów Anopheles. Ze względu na zmiany klimatyczne istnieje możliwość rozszerzenia miejsc występowania siedlisk komara, a co za tym idzie – także zwiększenia liczby regiomów, w których można zachorować na malarię.

Jakie są objawy malarii i ile wynosi okres wylęgania?

Jaki jest przebieg malarii? Pierwsze objawy malarii pojawiają się zwykle po 7-30 dniach od ugryzienia komara zakażonego pasożytem. W przypadku niektórych gatunków zarodźca malarii ten okres może być jeszcze dłuższy. Niektóre gatunki pierwotniaka (Plasmodium falciparum) mogą powodować nawroty po miesiącach lub nawet latach.

Najczęstsze objawy malarii to m.in. gorączka. Dla choroby typowa jest cykliczna gorączka. Temperatura ciała sięga ponad 40 ℃. Gorączka szybko narasta i towarzyszą jej dreszcze, a osoba chora jest niespokojna i pobudzona. Po kilku godzinach temperatura ciała spada, a wycieńczony chory wówczas intensywnie się poci i zasypia. Takie epizody okresów gorączkowych i bezgorączkowych mogą powtarzać się wielokrotnie w przebiegu choroby.

W przypadku pierwotniaka Plasmodium falciparum gorączka może być ciągła lub nieregularna.

Wraz z gorączką mogą występować objawy grypopodobne:

• biegunka, nudności i wymioty,
• ból głowy,
• złe samopoczucie i osłabienie,
• ból mięśni i stawów,
• kaszel.

W ciężkich przypadkach do powyższych objawów może dołączyć:

• żółtaczka,
• dezorientacja,
• ciemny mocz,
• drgawki.

Jakie powikłania może wywołać nieleczona malaria tropikalna?

Najcięższą postacią malarii jest tzw. malaria mózgowa. W jej przebiegu występują zaburzenia świadomości, bardzo wysoka gorączka, ból głowy i agresywne zachowanie. Z czasem pojawia się śpiączka, kwasica metaboliczna, a nawet drgawki i śmierć.

Pozostałe ciężkie powikłania malarii to:

• niewydolność wielonarządowa,
• ciężka anemia,
• hipoglikemia,
• obrzęk płuc i niewydolność oddechowa,
• krwawienia ze śluzówek,
• ostra niewydolność nerek,
• niewydolność wątroby.

W zachorowaniach o ciężkim przebiegu i u osób leczonych prawidłowo śmiertelność malarii wynosi około 20%.

Jak przebiega diagnostyka laboratoryjna malarii?

Diagnostyka malarii powinna być przeprowadzona u wszystkich osób gorączkujących po powrocie z regionu, w którym występuje malaria. Badania laboratoryjne powinny być przeprowadzone niezwłocznie, optymalnie do 2 godzin od przyjęcia chorego do szpitala.

Podstawową metodą diagnostyki malarii jest badanie parazytologiczne rozmazów krwi włośniczkowej. Opuszek palca nakłuwa się specjalną igłą i pobiera niewielką ilość krwi. Taki materiał jest nanoszony na szkiełko mikroskopowe i cienko rozmazywany. Preparat podlega specjalnemu utrwaleniu i barwieniu, a następnie jest oceniany przez diagnostę laboratoryjnego. Ta metoda jest zalecana przez WHO i CDC. Pozwala określić zarówno gatunek zarodźca, jak i ocenę stopnia inwazji.

Inne badania są wykrywane zdecydowanie rzadziej i nie są zalecane przez instytucje tworzące rekomendacje co do diagnostyki malarii. Jedynie szybkie testy immunochromatograficzne mogą być wykonywane, jeśli diagnostyka mikroskopowa nie jest łatwo dostępna. 

Pozostałe badania laboratoryjne (morfologia, krzepnięcie, biochemia itd.) służą do oceny ciężkości zakażenia i zakresu powikłań.

Jak wygląda leczenie malarii i czy jest skuteczne?

Czy malaria jest uleczalna? Choroba może być skutecznie leczona, jeśli terapia zostanie rozpoczęta na wczesnym etapie choroby. Opóźnienie wdrożenia leczenia nawet o kilka godzin może mieć poważne konsekwencje.

Leczenie malarii w Polsce prowadzi się w specjalistycznych ośrodkach medycyny tropikalnej oraz na niektórych szpitalnych oddziałach chorób zakaźnych. Terapia opiera się na niezwłocznym podaniu leków przeciwmalarycznych. Preparaty są dobierane do postaci choroby (łagodna, ciężka lub powikłana) oraz do gatunku pasożyta, stanu chorego i dostępności leków w danym kraju.

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) rekomenduje leczenie malarii przy terapii ACT (ang. artemisinin-based combination therapies), która polega na podawaniu choremu kilku leków przeciwmalarycznych jednocześnie. Leki z grupy ACT nie są zarejestrowane w Polsce i nie są dostępne w polskich magazynach farmaceutycznych. W razie potrzeby są sprowadzane dla zakażonych pacjentów z zagranicy.

Poza leczeniem celowanym w terapii malarii niezwykle ważne jest postępowanie objawowe – przeciwgorączkowe, przeciwbólowe, przeciwdrgawkowe itd. Niekiedy konieczne jest przetaczanie preparatów krwiopochodnych, wspomaganie oddychania przy pomocy respiratora oraz dializy.

Jak zapobiegać malarii i na czym polega profilaktyka?

Chociaż badania nad szczepionką na malarię nadal trwają i jeden z preparatów jest dopuszczony do stosowania u dzieci w Afryce Subsaharyjskiej, to obecnie nie ma zarejestrowanej szczepionki przeciwko malarii dla osób wyjeżdżających do strefy tropikalnej. 

Profilaktyka malarii jest wielowymiarowa i obejmuje następujące aspekty:

• ochrona przed ukłuciami owadów:
• stosowanie repelentów na skórę (zawierające np. DEET, ikarydynę), 
• noszenie odpowiedniej odzieży (długie rękawy, długie spodnie, jasne kolory),
• siatki i moskitiery w oknach,
• unikanie przebywania na zewnątrz po zmierzchu (największa aktywność komarów Anopheles),
• chemioprofilaktyka malarii, czyli zapobiegawcze stosowanie leków przeciwmalarycznych,
• znajomość objawów malarii i szybki kontakt z lekarzem w razie podejrzenia zachorowania.

Chemioprofilaktyka malarii jest zalecana osobom, które podróżują do miejsc, gdzie malaria występuje. Leki stosowane w profilaktyce są dostępne w Polsce i można je kupić w aptece, mając receptę od lekarza. Rodzaj preparatu i czas rozpoczęcia terapii ustala lekarz. Żadna z metod chemioprofilaktyki nie jest w 100% skuteczna, ale odpowiednie dobranie preparatu może zmniejszyć ryzyko zakażenia.

Podsumowanie

Malaria jest ciężką, ogólnoustrojową chorobą, którą można zarazić się w krajach tropikalnych i subtropikalnych. Jej przebieg jest szczególnie ciężki u małych dzieci, kobiet w ciąży i osób starszych. Przed podróżą w tereny, gdzie istnieje ryzyko transmisji zarodźca malarii, warto skonsultować się z lekarzem medycyny tropikalnej lub lekarzem medycyny podróży, który przeprowadzi poradę dotyczącą szczepień przed wyjazdem za granicę oraz zaproponuje chemioprofilaktykę malarii, jeśli uzna to za konieczne.

Źródła:

1. Zachorowania na wybrane choroby zakaźne w Polsce od 1 stycznia do 31 grudnia 2025 r. oraz w porównywalnym okresie 2024 r., Zakład Epidemiologii Chorób Zakaźnych i Nadzoru NIZP PZH – PIB, https://wwwold.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld/2025/INF_25_12B.pdf, [dostęp: 13.03.2026 r.]
2. Bogacka A., Grzybek M., Kant R., Surveillance-based insights into mosquito-borne disease trends: Implications for public health in Poland and Europe (2018–2024), Travel Medicine and Infectious Disease, 2026, https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1477893926000037?utm_source=chatgpt.com, [dostęp: 13.03.2026 r.]
3. Ridpath A.D., Wallender E., CDC Yellow Book: Health Information for International Travel, https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/travel-associated-infections-diseases/malaria.html, [dostęp: 13.03.2026 r.]
4. Nahorski W., Wroczyńska A., Malaria, https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.18.153.1.6., [dostęp: 13.03.2026 r.]
5. Cianciara J., Juszczyk J., Choroby zakaźne i pasożytnicze, Wydawnictwo Czelej Sp. z. o.o., Lublin, 2007
6. Buck E., Finnigan N.A., Malaria, StatPearls Publishing LLC, 2026, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK551711/, [dostęp: 13.03.2026 r.]