Zaparcia u dzieci – przyczyny, leczenie i domowe sposoby na zatwardzenie u dziecka

Zatwardzenie u najmłodszych to współcześnie niezwykle częsty problem, który niestety bywa niesłusznie bagatelizowany. Czym jest zatwardzenie u dziecka i kiedy wymaga leczenia? Jakie są domowe sposoby na zaparcia u dzieci? W leczeniu tej przypadłości u maluchów znaczenie ma odpowiednia dieta i wysiłek fizyczny.

Czym jest zatwardzenie u dziecka?

Zaparcie u dziecka definiuje się jako niezbyt częste (rzadziej niż 2 razy w tygodniu) i wiążące z dużym wysiłkiem wypróżnianie. Mogą mu towarzyszyć bolesne lub utrudnione oddawanie stolca, a także obecność twardych mas kałowych. Zatwardzenie u najmłodszych możemy podzielić na czynnościowe (95% przypadków) i organiczne (np. związane z wadliwą budową jelit). Oba rodzaje różnią się przyczyną powstania oraz sposobem radzenia sobie z dolegliwością. 

Jak często występuje zatwardzenie u dzieci? Zaparcia występują u około 10% dzieci na całym świecie, a okresowo dotykają 30% dzieci.

Zaparcia u dzieci – objawy

Podstawowym objawem zaparcia u dziecka jest oczywiście rzadkie oddawanie stolca. Bardzo często bywa on też twardy, zbity i obfity. Stolec bywa określany jako bobkowaty i suchy. Inne symptomy, które mogą sygnalizować problemy u Twojej pociechy, to ból przy defekacji oraz brudzenie bielizny. 

• Charakterystyczna jest również próba zahamowania perystaltyki i wstrzymywanie stolca przez malucha. 
• Zwykle wtedy przerywa on wykonywaną czynność, zaczyna zaciskać pośladki lub krzyżować nogi i staje się drażliwy. 
• W tych momentach stara się zwalczyć uczucie parcia i tym samym odwleka moment defekacji. 
• Brudzenie bielizny wynika z popuszczania i niestety może być mylnie odbierane przez rodziców jako biegunka (przeczytaj też: Co robić, gdy dziecko dopadnie biegunka? [LECZENIE]). 
• Długie powstrzymywanie się od wypróżnienia skutkuje bowiem nadmiernym nagromadzeniem mas kałowych w odbytnicy.

Skąd się biorą zaparcia u dzieci? Przyczyny zatwardzenia

Jakie są przyczyny zatwardzenia u dzieci? Niestety są bardzo zróżnicowane, dlatego czasem trudno je rozpoznać. U niektórych pociech po epizodzie zatwardzenia lub problemów z oddaniem stolca mogą pojawić się zachowania mające na celu powstrzymywanie się od wypróżnienia, które jest przez nie źle kojarzone, co sprawia im jeszcze większy problem z defekacją. W przypadku młodszych maluchów problem może mieć tło emocjonalne i wynikać z niechęci do odstawienia pieluszek.

Co powoduje zaparcia u dzieci? Najczęstsze przyczyny to:

• Błędy dietetyczne – mała podaż błonnika i płynów,
• Zmiana diety – np. rozszerzanie diety niemowlęcia, przejście z mleka na pokarmy stałe,
• Nieprawidłowe nawyki toaletowe – wstrzymywanie wypróżnień, brak regularnych wizyt w toalecie,
• Choroby przewodu pokarmowego – np. choroba Hirschsprunga, zaburzenia mikrobioty jelitowej, przewlekłe stany zapalne jelit,
• Nietolerancje pokarmowe i alergie – np. nietolerancja laktozy, alergia na białka mleka krowiego,
• Działanie niektórych leków – np. preparaty żelaza, leki.

Sprawdź popularne kategorie

Zatwardzenie u dziecka – badania i diagnostyka

Regularne zatwardzenie może sygnalizować zarówno różne choroby, jak i pogłębiające się zaparcia czynnościowe. W celu potwierdzenia diagnozy skonsultuj się ze specjalistą. Lekarz od zaparć u dzieci to w pierwszej kolejności pediatra, który w razie potrzeby skieruje Cię do poradni specjalistycznej, np. na konsultację z gastroenterologiem dziecięcym. Aby prawidłowo rozpoznać problem, wykona zapewne badanie per rectum lub uciskanie części brzucha oraz sprawdzi okolice odbytu, by wykluczyć inne czynniki mogące odpowiadać za niemożność defekacji lub zniechęcenie dziecka do niej (dowiedz się więcej na ten temat: Zaparcia nawykowe − co to jest?). 

Zaparcia u dzieci – jakie badania może zalecić specjalista?

Dodatkowo pediatra może zlecić wykonanie RTG lub USG jamy brzusznej albo testy krwi. Niekiedy sugeruje się również badanie pasażu jelitowego ze znacznikiem radiologicznym, manometrię lub wlew kontrastowy jelita grubego.

Co na zaparcia u dzieci – jak wyleczyć zatwardzenie u dziecka?

Istotną rolę w leczeniu odgrywa samo zauważanie problemu oraz określenie, kiedy i z jakiego powodu mogły się pojawiać zaparcia u dzieci. Jak leczyć je farmakologicznie? Pamiętaj, aby zawsze skonsultować się w tej kwestii z lekarzem!

Co stosować na zaparcia u dzieci? Preparaty zmiękczające stolec

W celu usprawnienia defekacji zakup preparaty zmiękczające stolec. Spowodują łatwiejsze i bezbolesne oddanie go, a to dobra podstawa do tego, aby przyzwyczaić pociechę do prawidłowego rytmu wypróżnień. Do tej grupy należą produkty mające w składzie laktulozę (dostępne w formie płynów) lub makrogol (płynne środki lub w postaci proszku do zrobienia roztworu). Ich dokładne dawkowanie zależy od wieku i masy dziecka oraz stopnia nasilenia problemu.

• W mniejszych ilościach można je stosować przez dłuższy okres, aby unormować oddawanie stolca (najpierw na zasadzie podtrzymania efektu, dopiero potem należy je stopniowo odstawiać).
• W większych dawkach stosuj je tylko przy epizodach silnych zaparć (działają wówczas przeczyszczająco).
• Najczęściej polecane są makrogole jako preparaty najskuteczniejsze i najbezpieczniejsze. 
• Ponadto laktuloza nie powinna być stosowana u najmłodszych ze stwierdzoną nietolerancją laktozy. 

Starszym dzieciom podawaj również roztwory soli gorzkiej (siarczanu magnezu) oraz bisacodyl i sennozydy otrzymywane z senesu. Używaj je jednak ostrożnie i tylko doraźnie, gdyż mogą zanadto przyzwyczaić jelita do swojego działania.

Co podać dziecku na zatwardzenie? Błonnik

Jeśli w diecie Twojej pociechy zawarta jest za mała ilość błonnika, a nie ma możliwości uwzględnienia w codziennym menu produktów bogatych w tę substancję, to postaw także na preparaty z błonnikiem.

Lewatywa – dobry sposób na zatwardzenie u dziecka

Jeśli zajdzie taka potrzeba, to istnieje również możliwość wykonania lewatywy. Zwykle zabieg ten przeprowadza się przy użyciu odpowiedniej mieszanki fosforanowej lub roztworów soli fizjologicznej z dodatkiem laktulozy. Pamiętaj jednak, że stosowanie wlewek doodbytniczych powinno być każdorazowo konsultowane z lekarzem. 

Dowiedz się więcej o właściwościach i działaniu lnu na zaparcia. 

Czopki glicerynowe na zaparcia u najmłodszych

Innym doraźnym sposobem na przeczyszczenie są czopki glicerynowe na zaparcia, które pobudzają perystaltykę poprzez drażnienie ścian odbytu i ułatwiają oddanie stolca. Przydatne okażą się też na pewno probiotyki w kroplach dla dzieci, które przywrócą równowagę flory jelitowej.

Zaparcia u dzieci – domowe sposoby

Domowe sposoby na zatwardzenie u dziecka to przede wszystkim dieta i aktywność fizyczna. Często zaparcia występują u najmłodszych zmieniających jadłospis lub rytm dobowy (np. rozpoczęcie nauki w szkole czy pierwsze dni w przedszkolu). Dowiedz się, jak przygotować dziecko do przedszkola, żeby dobrze się przyjęło?

Komfort i unikanie stresu podczas oddawania stolca 

Co pomaga na zaparcia u dzieci? Wsparcie rodzica! Jako że kłopoty z wypróżnieniem powodują duży dyskomfort, któremu często towarzyszy ból, zwykle skutkują kolejnymi sytuacjami, w których Twoja pociecha powstrzymuje się od niego. Aby stopniowo regulować ich rytm, zachęcaj ją do podejmowania prób oddania stolca 5-10 minut po większych posiłkach, szczególnie tych jedzonych w domu. Zmniejszy to ilość stresu, jaki może sprawiać maluchowi załatwianie się w szkole czy przedszkolu, gdzie panują inne warunki i gdzie ogranicza je czas. W dodatku to właśnie tuż po obfitych daniach odruch defekacyjny jest najsilniejszy i w związku z tym będzie ona wtedy najprostsza.

Babcine, naturalne sposoby na zaparcia u dzieci

Domowe sposoby na zaparcia u dzieci cieszą się dużą popularnością, jednak nie wszystkie są skuteczne i bezpieczne. Warto wiedzieć, co jest dobre na zaparcia u dzieci, a z których metod lepiej zrezygnować.

Sprawdzone i bezpieczne metody obejmują:

• Siemię lniane – źródło błonnika i śluzów roślinnych, które pomagają regulować wypróżnienia,
• Oliwę z oliwek – działa łagodnie przeczyszczająco – nawilża błonę śluzową jelit i zmiękcza stolec, co ułatwia jego wydalanie,
• Rumianek – nie działa przeczyszczająco, ale pomaga rozluźnić mięśnie jelit (działa łagodnie spazmolitycznie), co może ułatwiać wypróżnianie.

Metoda niezalecana to stosowanie oleju rycynowego na zaparcia u dzieci. Dlaczego? Może powodować bolesne skurcze jelit i jest zbyt silnym środkiem przeczyszczającym, co grozi odwodnieniem i zaburzeniami elektrolitowymi.

Dieta na zaparcia u dzieci

Podstawą diety bogatej w błonnik, która sprzyja prawidłowej i regularnej perystaltyce, są owoce i warzywa. W codziennych posiłkach powinny zagościć również kasze (sprawdź, dlaczego warto jeść kasze), ciemne pieczywo i otręby oraz duża ilość płynów. Innymi ważnymi składnikami są jogurty i kefiry oraz tłuszcze, takie jak masło (przeczytaj także: Olej, masło czy margaryna – jakie tłuszcze są dla Ciebie najlepsze?) czy oliwa z oliwek. 

Wprowadź pokarmy zawierające błonnik, naturalne tłuszcze oraz bakterie zawarte w nabiale, ale staraj się nie przesadzić z ich ilością. Niestety współczesna dieta najmłodszych bazuje przeważnie na białym pieczywie, produktach mącznych, słodyczach (sprawdź też: Zdrowe słodycze – co słodkiego można podać swojemu dziecku?) i żywności przetworzonej. Są to składniki, które nie sprzyjają dobrej perystaltyce żadnego organizmu, nawet tego dorosłego.

Czy banan powoduje zaparcia u dzieci?

To zależy. Niedojrzałe, zielone banany zawierają dużo skrobi opornej, która może utrudniać trawienie i sprzyjać zaparciom. Dojrzałe, żółte banany mają więcej błonnika rozpuszczalnego i pektyn, dzięki czemu rzadziej powodują zaparcia i mogą wspierać pracę jelit.

Ćwiczenia na zaparcia u dzieci

Istnieją różne sposoby na zatwardzenie u dzieci, które opierają się na ruchu i delikatnych ćwiczeniach stymulujących pracę jelit, wspierając przesuwanie się mas kałowych. Należą do nich:

• Rowerek – dziecko leży na plecach i naśladuje ruch pedałowania.
• Podciąganie kolan do brzucha – w pozycji leżącej dziecko przyciąga kolana do klatki piersiowej i trzyma je przez kilka sekund.
• Podskoki i zabawy ze skakanką – ruch pobudza pracę jelit i wspiera naturalne wypróżnianie.

Masaż brzucha na zaparcia u dzieci

Co jest dobre na zaparcia u dzieci? Masaż brzucha na zaparcia u dzieci to jedna z metod wspierających pracę jelit. Wykonuje się go ciepłą dłonią, stosując delikatne, okrężne ruchy zgodne z kierunkiem wskazówek zegara. Masaż powinien trwać kilka minut i może być wykonywany 1-2 razy dziennie.

Zaparcie u dzieci – ile może trwać leczenie zatwardzenia?

Leczenie zaparć to proces, który trwa zazwyczaj minimum 2 miesiące. Jednak jeśli nie chcesz, aby zatwardzenie nawracało, wprowadź niektóre zalecenia na stałe. Właśnie do takich zasad zaliczają się odpowiednia dieta, nawadnianie i ruch. Duża ilość błonnika wpłynie korzystnie na perystaltykę i będzie ułatwiać oddawanie stolca na co dzień. W ten sposób wizyta w toalecie coraz mniej będzie kojarzyć się z czymś nieprzyjemnym i bolesnym.

Konsekwencje zaparć u dzieci

Konsekwencje przewlekłego zatwardzenia mogą być różne. Pewnym jest, że nieleczone zaparcia czynnościowe mogą się pogłębiać. Wraz z narastającymi problemami z wypróżnianiem najmłodsi coraz bardziej unikają tej czynności, w konsekwencji czego może dojść do rozciągnięcia końcowego odcinka układu pokarmowego i jeszcze silniejszego blokowania stolca. Dodatkowo często zaparcia u dzieci wpływają na apetyt i nastrój oraz najzwyczajniej obniżają komfort życia i utrudniają rozwój.

Zaparcia u dzieci – co podać i jak leczyć? Podsumowanie

Zaparciami określa się rzadkie wypróżnienia, którym towarzyszy wysiłek i ból. U dzieci objawiają się one zwykle dyskomfortem, drażliwością, próbą wstrzymywania stolca czy zabrudzeniem bielizny.

Jak zwalczyć zatwardzenie u dzieci? Domowe sposoby na tę dolegliwość to przede wszystkim zbilansowana i bogata w błonnik dieta, aktywność fizyczna oraz zachęcanie pociechy do regularnego wypróżniania. W przypadku nawracającego zatwardzenia sięgnij po preparaty zawierające laktulozę, makrogol lub błonnik oraz te, których zadaniem jest zmiękczenie stolca.

Jeśli cokolwiek wzbudzi Twoje wątpliwości, a niepokojące symptomy będą utrzymywały się zbyt długo pomimo wdrożenia kuracji, nie zwlekaj z wizytą u specjalisty.

Źródła:

1. Baker, S.S.; Liptak, G.S.; Colletti, R.B. i in. Evaluation and treatment of constipation in infants and children: recommendations of the North American Society for Pediatric Gastroenterology, Hepatology and Nutrition. The Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition. R. 2006, t. 43, nr 3, s. 1–13.
2. Banaszkiewicz, A.; Szajewska, H. Ineffectiveness of Lactobacillus GG as adjunct to lactulose for the treatment of constipation in children: a double-blind, placebo-controlled randomized trial. The Journal of Pediatrics. R. 2005, t. 146, nr 3, s. 364–369.
3. Romańczuk, W.; Czosnek, R.; Błaż, W. Ocena stanu odżywienia dzieci z przewlekłymi czynnościowymi zaparciami stolca. Pediatria Współczesna. Gastroenterologia, Hepatologia i Żywienie Dziecka. R. 2004.
4. Ryżko, J., Olek, A., Stolarczyk, A. Żywienie w zaparciach stolca u dzieci. Standardy Medyczne. R. 2001, t. 12, nr 3, s. 16–25.
5. Ryżko J., Zaparcia u dzieci, mp.pl, 2012, https://www.mp.pl/pacjent/pediatria/choroby/ukladpokarmowy/70979,zaparcia-u-dzieci [dostęp: 07.03.2025]